Door Chris Schram

Haagse standbeelden

Johan de Witt
Architect : F.E. Jeltsema
Datum : 1918

(Zie ook : Johan de Witthuis en Plaats)

Na de dood van Prins Maurits werd zijn broer Frederik Hendrik Stadhouder van Holland en Zeeland. Het hofleven in Den Haag begon te lijken op dat aan andere Europese hoven. De oorlog tegen Spanje verliep voorspoedig. Het Spaanse leger kreeg flinke klappen te verwerken, niet alleen van de Nederlanders (en bondgenoten), maar ook van de natuur (ondergang van de Armada in een vliegende storm). De Hollandse en Zeeuwse steden begonnen door de handel steeds rijker te worden. De Stadhouder van deze "provinciën" profiteerde daar vanzelfsprekend van mee. Dankzij zijn militaire successen (in Brabant en Limburg) was hij ongekend populair in het land, zodat hij zich veel kon veroorloven. De feesten die gegeven werden op het Binnenhof leken op de feesten die er gegeven werden ten tijde van Aalbrecht en de andere Graven van Holland. Holland en Zeeland leken eerder op een Koninkrijk dan een Republiek. Dit tot steeds groter ongenoegen van de eigenlijke machthebbers (de Staten van Holland en Zeeland en de Staten-Generaal). Tijdens het leven van Frederik Hendrik werd er echter niets tegen hem ondernomen. Na de dood van Prins Frederik Hendrik volgde zijn zoon Willem II hem op. Willem II was opgegroeid aan het weelderige hof van Frederik Hendrik en getrouwd met een dochter van de Engelse Koning. Zijn stijl van regeren was bijna Absolutistisch. Toen Amsterdamse bestuurders hem dwars zaten ging hij zelfs over tot een belegering van Amsterdam. Het is moeilijk in te schatten wat er gebeurd zou zijn als Willem II langer had geregeerd. De Prins stierf al in 1650 aan de gevolgen van de waterpokken. Naar hem is de Prinsestraat genoemd in Den Haag.

Zijn zoon (Willem III) is in datzelfde jaar -1650- geboren. De bestuurders van de Republiek zien een voortzetting van de Oranje Dynastie na de escapades van Willem II niet zitten en kiezen er voor zelf staatshoofden ("Raadspensionarissen") aan te wijzen. Willem III mocht geen stadhouder worden. Wel kreeg hij een 'prinselijke opvoeding' die door de Staten van Holland en Zeeland werd betaald.

In plaats van een adelijke Stadhouder kregen Holland en Zeeland nu een Burger 'aan het roer'.

Dat waren onder andere Jacob Cats en Adriaan Pauw (1585-1653). Zij werden Raadspensionaris van Holland. De laatste Raadspensionaris van de eerste stadhouderloze periode  (1650-1672) was Johan de Witt.

Johan de Witt was een bekwaam staatsman. Hij begon zijn regeringsperiode echter toen de Gouden Eeuw van de Republiek al voorbij was. In 1648 was de oorlog tegen Spanje voorbij, twee jaar later begon een economische rescessie..

Veel van de bestuurders van de Republiek hadden eigenbelang voor landsbelang gesteld, maar De Witt was -voor zover geschiedkundigen na kunnen gaan- van onbesproken gedrag. Toch werd hij als één van de hoofdschuldigen van de malaise aangewezen. Er werd een aanslag op hem gepleegd op 20 juni 1672. Enkele dronken jongeren vielen hem aan toen hij die dag over de Kneuterdijk wandelde en staken hem met een dolk neer. Johan overleefde de aanslag.

De verdachten werden aangehouden en één van hen (een zekere 'De Graeff') werd ter dood veroordeeld. Ondanks grote druk van bewoners van Den Haag om de tiener gratie te verlenen werd het vonnis toch voltrokken. De excecutie wakkerde de haat jegens de Witt nog meer aan.

Johan zelf was toen nog niet hersteld van de aanslag. Hij bleef tot 12 juli in bed. In de periode dat De Witt niet op het Binnenhof kon zijn kreeg Prins Willem III steeds meer bevoegdheden en toen De Witt uiteindelijk genoeg hersteld was om weer aan het werk te gaan, was zijn functie uitgehold en restte hem niet veel anders terug te treden als Raadspensionaris. Wetten die Willem III hadden moeten beletten om Stadhouder te worden waren allemaal ongedaan gemaakt.

Vrijwel tegelijkertijd werd zijn broer, Cornelis, opgesloten in de Gevangenpoort op beschuldiging van verraad. Er ging een gerucht dat Cornelis de Prins van Oranje, Willem III, wilde vermoorden. Het bewijs was flinterdun en Cornelis zou zijn vrij gesproken als hij zich niet had versproken tijdens de rechtzitting. Hoewel hij altijd had ontkent andere samenzweerders te hebben gesproken, gaf hij tijdens de zitting aan dat hij één van hen wel kende.

De vrijspraak ging niet door en Cornelis werd weer opgesloten. Hij zou worden verbannen.

Toen zijn broer, Johan, hem in augustus 1672 kwam opzoeken volgde een bloedbad.

De bevolking van Den Haag doodde de twee broers op beestachtige wijze. Het resultaat van opgekropte haat en ophitsende geruchten van vijanden van De Witt.

Nadat Johan de Witt was vermoord kwam Willem III aan de macht. Hij wist de vijandige legers inderdaad te verslaan en werd bovendien (1689) Koning van Engeland. Nadat Willem III in 1702 door een val van zijn paard kwam te overlijden brak een tweede stadhouderloos tijdperk aan dat duurde tot 1746.

Het heeft tot 1918 geduurd alvorens er op het driehoekige plein De Plaats een standbeeld kwam voor Johan de Witt. Met zijn rechter hand wijst hij naar de precieze lokatie waar hij vermoord is. Hij kijkt in de richting van de Lange Vijverberg en de Hofvijver.

Op het standbeeld staat: 'Leider en dienaar der Republiek, vormer harer machtigste vloten, verdediger der vrije zee, verzorger van ’s lands gelden, wiskundige, een volmaakt Hollander.'

De Witt kreeg samen met zijn broer ook nog een standbeeld in Dordrecht.

Dat is in 2005 schoongemaakt, het Haagse standbeeld was in mei 2006 aan de beurt.

Willem III kreeg een standbeeld in Breda, dat (op kleinere schaal) ook in Den Haag te vinden is.

• De Plaats
• Johan De Witt huis
• Standbeeld Willem III