Het oude Den Haag van voor 1900, het Den Haag dat nog
grotendeels binnen de verdedigingssingel
lag, was opgedeeld in buurten en wijkjes. "Paddemoes" is bijvoorbeeld een
bekende naam van zo'n buurt. Eigenlijk was het een beruchte naam, want het was de armste
wijk in de 16e en 17e eeuw. De huizen werden vrijwel allemaal afgebroken in 1648 om
plaats te maken voor de Nieuwe
Kerk (1649-1656) en de grote tuin die daaromheen lag. In die zelfde periode werd het
Spuihavenkwartier uitgebreid.
In 1866 waren er 71 buurten. Enkele namen waren:
Goudleerhuisbuurt, Noord St. Jacobsbuurt, Illustere Parelbuurt, Denneweg (of Oostelijke)
buurt, Hofspuibuurt, Zuidbierkadebuurt en Herderinne (of Liefdes) buurt.
Met de beschrijving van het oude Spuihavenkwartier
beschrijf ik de omgeving van het Spui tussen Kalvermarkt, Wijnhaven, Nieuwe Haven, Zuid Oost Singel(s)gracht, Zuid
Singel(s)gracht, de Veerkades en de Paviljoensgracht.
De officiële naam was "Zuidbierkade buurt".
Deze buurt is enkele eeuwen lang een zeer levendige buurt
geweest. Daar vandaan vonden dagelijkse beurtvaarten van en naar andere steden plaats. De
scheepvaart er een ongekende drukte en levendigheid.
Rond het Spui bevond zich een levendig handelskwartier met
druk verkeer over land en water.
Ook vond men er handelshuizen, pakhuizen, herbergen,
kroegen en bordelen.
Tussen 1600 en 1700 groeide het aantal inwoners van Den
Haag van circa 8.000 naar ruim 17.000.
Het Spui
Gegraven in de 14e eeuw als kanaal van Hofvijver naar de Haag- of Trekvliet. Was
tot 1904 een zeer belangrijke waterweg.
Aprochestraat
Éen van de weinige nog bestaande steegjes van Den Haag. Op de hoek van
het Spui en de Aprochestraat (genoemd naar de Herberg "De Ap(p)roche van Hulst")
stond het hotel "De 7 Kerken van Rome". Daar heeft Karl Marx aan het eind van de
19e eeuw gelogeerd. Eerder sliep Vlaming Hendrik Conscience (1812-1888), schrijver o.a.
van De Leeuw van Vlaanderen, ook al in dit beroemde hotel. Het pand is in
1982 gesloopt en er is nieuwbouw verrezen, waarbij men de voorgevel in de oude stijl heeft
teruggezet. We vinden hier nu onder andere de Ontbijtwinkel.
De Aprochestraat is afgesloten met een hek om graffiti
tegen te gaan. Het is te hopen dat men het exemplaar dat er nu staat binnenkort vervangt
door een sierlijk hek, want het huidige hek is eigenlijk nog lelijker dan graffiti.
Bierkade
Kade van de Zuid Singel(s)gracht. Hier moesten schepen die met Bier naar Den Haag
kwamen aanleggen en lossen. Tot in de 20e eeuw ook een kade waar men veel horeca kon
vinden. De gemeente heeft de kade onlangs op laten knappen. Er is hier een passanten
haven.
Aan de overkant werd het "Over de Bierkaay"
genoemd (nu Groenewegje).
Bierstraat
Een fraaie straat die tussen twee grachten (Zuid
Singel(s)gracht en het water van de Amsterdamse Veerkade)
lag. De Amsterdamse Veerkade heeft (is) sinds 1904 geen gracht meer.
De Bierstraat was een belangrijke 'zijstraat' waar
biervaten in pakhuizen werden opgeslagen. Enkele oude pakhuizen
zijn er nog. Men vond hier ook café's.
Kranestraat
Net als de Bierstraat een straat tussen twee grachten (Zuid Singel(s)gracht en het water van de Amsterdamse
Veerkade). De straat is genoemd naar een oude hijskraan (van hout) die in de buurt van
deze straat op de Bierkade stond.
Wagenstraat
(voorheen "Zuideinde")
Vanuit de Wagenstraat vertrok de Wagenveer naar Delft. Paard en wagen. Op het
Wagenplein werden goederen van de wagens over geladen op kleinere wagens en op schepen.
Amsterdamse Veerkade
Ooit een fraaie gracht met impossante (pak)huizen. Thans een drukke
verkeersader.
De naam Amsterdamse Veerkade is redelijk nieuw.
Tussen Spui
en de boogbrug bij de Kranestraat, die in 1646 werd gebouwd, heette de kade
Rotterdamsche Veerkade of Eerste Veerkade: van Kranestraat tot Wagenstraat,
waar eveneens een brug over het water werd geslagen, sprak men van Tweede Veerkade. De
veerdienst tussen Den Haag en Amsterdam werd in 1594 op verzoek van 4 Haagse schippers
geregeld. De schippers wilden het alleenrecht om dagelijks of tenminste om de dag van Den
Haag naar Amsterdam en terug te varen. Omme alle twist ende oneenigheyt onder malcander
in 't voorsegde te vermyden" voer men beurtelings. Vaandaar dat men sprak
van Beurtschepen.
Deze "beurtschepen" hadden aanvankelijk
een plaats aan het Spui, dat aansloot op de Vliet die Delft met
Leiden verbond.
In 1612 kregen de Haagse schippers daar gezelschap van de
Amsterdamse collega's die van hun stadsbestuur toestemming hadden gekregen om op Den Haag
te varen. Vanaf 1624 was de nieuwe haven gereed als ligplaats voor de beurtschepen van en
naar Amsterdam. Vandaar dat de kade uiteindelijk Amsterdamse Veerkade is genoemd.
Om langs de Veerkades te kunnen bouwen moest de grond
eerst worden opgehoogd. Dit deel lag veel lager als de rest van het dorp hetgeen, bij de
Jan Hendrikstraat bijvoorbeeld, duidelijk te zien is. Dat gebeurde met zand dat vrijkwam
bij het graven van de Loosduinse vaart (na 1622).
Schepen die op Amsterdam voeren vertrokken vanaf deze
gracht.
Stille Veerkade
Ligt in het verlengde van de Amsterdamse Veerkade. Geen handelsgracht.
Hoewel ook daar schepen op Amsterdam hadden moeten vertrekken was het er na het eind van
de Gouden Eeuw stil, vandaar de naam (!)
Thans ook een verkeersader, water in deze gracht zou een
hele vooruitgang zijn voor de stad en bewoners.
De Ammunitiehaven
(Statengracht)
De haven dankte haar naam aan het Arsenaal of tuighuis dat in 1598 is
gebouwd door Leonard Woutersz. Dit Arsenaal werd door de Staten van Holland gebruikt voor
het opslaan van oorlogstuig als ammunitie, affuiten enz.
De Staten van Holland hebben het pand in 1602 gekocht (voor
2600 gulden gekocht) en de haven werd daarna ook wel Statengracht genoemd.
Verder vond men langs deze gracht vooral slopjes en steegjes. Het waren vanaf het
begin (de gracht is kort voor 1600 gegraven) geen kades waar rijke Hagenaars woonden.
Schedeldoekshaven (Middelste
Gracht)
De gracht heette officieel de Middelste Gracht, maar kreeg als bijnaam
Scheteldoekshaven. Genoemd naar de vele luiers die hingen te drogen bij de hier aanwezige
Blekerijen.
In een stad als Alkmaar is ook nog een Scheteldoekshaven te
vinden.
De Turfgracht
Deze gracht had kades met de namen Turfmarkt en Houtmarkt.
Gedempte Gracht en Gedempte
Burgwal
Voorheen de Lange Gracht en St Antonis Burgwal, 13e eeuwse waterwegen die al
voor 1900 gedempte waren.
Paviljoensgracht
Aan het water grensten in de 17e eeuw enkele tuinhuizen (paviljoens) van
bewoners van de Boekhorststraat. Één van de gedempte grachten waar water terug moet
kunnen keren (tussen Zuid Singel(s) gracht en Stille Veerkade).
De Nieuwe Haven
De Nieuwe haven lag als gracht tussen de Zuid Oost
Singelgracht en de Wijnhaven of Nieuwmarkt.
Gegraven omstreeks 1640 en gedempt aan het begin van de 20e eeuw. Hoewel deze
gracht qua aanzien net zo mooi had kunnen zijn als de grachten van Buurtschap
2005, of het eerste gedeelte van de Zuid Singel(s)gracht heeft men de oude huizen in
de jaren '70 vrijwel allemaal gesloopt.
Aan de Nieuwe Haven stonden in het midden van de 20e eeuw
nog prachtige panden met bijzondere Halsgevels (nr 298, 300 en 338).
Hier stond ook de fraaie woning van Graaf Van der Duyn van
Maasdam, die in 1814 en 1815 deel uitmaakte van de commissies die de Grondwet opstelden.
Daarna werd hij gouverneur van het zuidelijk deel van Holland (na 1840 Zuid-Holland). In
1848 benoemde Willem II, wiens hofmaatschalk hij was, hem tot Eerste-Kamerlid om de
voorstellen tot herziening van de Grondwet aan een meerderheid te helpen.
Achter de gevelwand van de Nieuwe haven lagen veel
kleine hofjes en steegjes, zoals tussen de huisnummers 300 en 326. In één van die hofjes
bevond zich het Museum voor Koning Willem II.
Dit deel van Den Haag was een soort Klein Venetië. Helaas
heeft men dat niet op de juiste waarde geschat. In plaats van opknappen (wat in Middelburg
wel gebeurd is) is er gesloopt.
De volgende straten zijn geheel verdwenen ! Daar
vinden we nu het nieuwe Stadhuis, de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken en een
Theater aan het Spui.
"Niets meer" dus eigenlijk.
Er wordt al voorzichtig gedacht aan het verplaatsen van de Cultuur
instellingen naar het Korte Voorhout als de Ambassades daar vertrokken zijn.
De Elsemoerstraat
Een kort steegje tussen het Spui en
het Lage Zand (twee voormalige grachten). Ter hoogte van het huidige Spuiplein,
vergelijkbaar met de Koediefstraat, en de Approchestraat.
Oude pandjes en pakhuizen.
Hier logeerde Cassanova toen hij Den Haag bezocht ! Geen
gedenksteen. Niets.
De Kleine Brouwersstraat en
de Grote Brouwersstraat
De straten dankten hun naam aan de Bierbrouwerij De Ooyevaer, die in 1574
werd gesticht. Dit tot woede van de steden van Holland. Bier mocht immers alleen in steden
worden gebrouwen.
Den Haag trok zich niets an de protesten aan en er kwam
zelfs een andere brouwerij bij, de Rode Leeuw bij de Brouwersgracht.
De Ooyevaer is tot 1794 in bedrijf geweest.
De straten lagen ter hoogte van het huidige stadhuis tussen
Turfgracht en Kalvermarkt. Het stadhuis is nog geen 10 jaar oud, maar de rot en
scheuren zitten al in het gebouw. Anno 2005 moet het al weer gerestaureerd worden.
Lage Zand
Dit was oorspronkelijk een 17e eeuwse gracht.
Hier stonden enkele schitterende pandjes met bijzondere gevels. De gracht (al in de
19e eeuw gedempt) lag tussen de Schedeldoekshaven en de Turfgracht.
Hier vinden we nu het Lucent Danstheater.
Wijnhaven
De naam bestaat nog, maar de bijzondere panden zijn verdwenen. Cassanova
logeerde in de Elsemoerstraat, Karl Marx aan het Spui in de 'Zeven Kerken van Rome' en
Mozart logeerde hier, aan de Wijnhaven in hotel 'Ville de Paris'. Er is niets van dat
alles bewaard gebleven.
Dat is eigenlijk niet uit te leggen, dat is gewoon niet te
begrijpen.
Gelukkig is de gemeente de laatste jaren bezig weer leven
in het centrum te pompen ("De Kern Gezond"). Je hoeft maar te kijken bij de Bierkade, het Hoge Zand, het Plein, rond de Grote Kerk en nu naar het Buitenhof en je ziet dat er veel dingen weer goed gaan.
Met het verdwijen van grote delen van het Spuihaven
kwartier hebben de bestuurders van Den Haag ons in de jaren 1860 / 1990 echter geen dienst
bewezen. Het hart ging uit de stad en het heeft niet veel gescheeld of de patient was
overleden. Laat het een les zijn voor de toekomst.
