In het voorjaar van 2008 is er een levendige discussie op
gang gekomen over het feit dat Amsterdam vergeten is om 200 jaar hoofdstad
("1808-2008") te vieren (20 april).
Men zou zich af kunnen vragen waarom Amsterdam *slechts*
200 jaar hoofdstad is. De stad heeft immers al meer dan 700 jaar stadsrechten en was
aan het eind van de 16e eeuw al een machtige stad. Het oude stadhuis van Amsterdam (nu
paleis) op de Dam straalt die macht ook uit.
Ook het Logement van de stad
Amsterdam in het Haagse centrum is het grootste van alle 18e eeuwse "Heeren
logementen" in Den Haag. Alleen het (omstreeks 1920) afgebroken Logement van
Dordrecht aan het Tournooiveld was van vergelijkbare grootte.
Toen Holland een graaf had van "het Huis van
Holland" was er eigenlijk geen Hoofdstad. Dordrecht kreeg als eerste (in het huidige
Holland) stadsrechten, maar verwierf daarmee niet de titel hoofdstad. Het graafschap werd
na 1248 enigszins bestuurd vanuit Den Haag. Dat wil zeggen dat de Graaf (Willem II, Floris
V en Jan I) er resideerde.
Toen het Hollandse Huis met de dood van Graaf Jan I (zoon
van Floris V) uitstierf in 1299 was Den Haag slechts af en toe de residentie van een
Graaf. Alleen Aalbrecht van Beieren verbleef graag in Den Haag. Later verschoof het
zwaartepunt naar Vlaanderen en uiteindelijk naar Spanje.
Ten tijde van de Republiek was er eigenlijk geen hoofdstad.
Den Haag was na 1587 wel regeringszetel van de Staten van Holland (of "Standen van
Holland"), de Raad van State en de Staten-Generaal.
De Graaf van Leicester heeft geprobeerd om een centrale
regering te vestigen (na 1584) in Utrecht. Dat werd niet geaccepteerd in Holland en
Maurits van Oranje en Van Oldenbarnevel(d)t hebben er voor gezorgd dat de Engelsman weer
vertrok in 1587.
De Hollandse Stadhouders en Raad(s)pensionarissen [of
Land(s)advocaten] woonden in Den Haag, met een groot deel van hun familie.
Amsterdam was een machtige en rijke stad. De "Eerste
Stad" (dwz. de oudste stad en dus niet te vergelijken met Hoofdstad) van Holland was
Dordrecht.
In Dordrecht werd een Raad(s)pensionaris gekozen en die
werd vervolgens voorgesteld aan de Staten van Holland. Indien die niet in meerderheid
akkoord konden gaan met deze kandidaat, of als Dordrecht geen geschikte kandidaat kon
vinden, werd een kandidaat van een andere stad naar voren geschoven.
Hierboven heb ik al aangegeven dat Amsterdam de rijkste
stad was, die ook binnen de VOC de belangrijkste stem had (gevolgd door Middelburg).
Amsterdam bleef tijdens de Opstand echter relatief lang trouw aan de Spaanse Vorst en
verspeelde daarmee veel "goodwill". Andere steden gunden verder geen van de
anderen de titel Hoofdstad en Den Haag (met regering en Oranjes) werd bovendien de titel
"stad" niet gegund (zie Haagse Stadsrechten).
De Republiek (der Zeven Verenigde Nederlanden)
"De Republiek" was een kleine, maar in de 17e
eeuw belangrijke staat. De grenzen *binnen het huidige Europa* liepen ongeveer gelijk met
de huidige grenzen van het Koninkrijk der Nederlanden (binnen Europa). Binnen die Europese
landsgrenzen van de Republiek woonden nooit meer dan 2,5 miljoen mensen.
Die Republiek had dus geen centrale hoofdstad.
Men zegt wel eens dat Amsterdam thans een Republiek is
binnen de Monarchie. Ten tijde van de Republiek was Den Haag bijna "de
Monarchie" binnen die Republiek. In Den Haag was ten tijde van de Stadhouders van
Oranje een echt hofleven (daarbij niet vergetend dat de Stadhouders en hun familie ook
buitenhuizen (zoals bij Honselersdijk, Rijswijk, Soestdijk en Het Loo) bezaten waar zij
graag verbleven)
De Republiek was een los verbond van Gewesten (voorlopers
Provincies) en daar binnen de steden.
De zeven Nederlanden waren
Ook Drenthe was een gewest, maar er waren geen steden
(Assen kreeg net als Den Haag pas in de 19e eeuw Stadsrechten). Er was in Drenthe wel een
eigen Statenvergadering (gewests-bestuur), maar Drenthe had geen stem in de
Staten-Generaal te Den Haag. Dat gold ook voor het Graafschap Oost Friesland en enkele
kleine gebiedjes, zoals het eiland Ameland.
Staats-Vlaanderen, Staats-Brabant en Overmaas (groot deel
huidige Limburg) waren na 1648 wel onderdeel van de Republiek. maar zee hadden geen stem
in de Staten-Generaal. Sterker nog ze werden rechtstreeks door de Staten-Generaal
bestuurd. Het waren Generaliteislanden.
Ook "Staten Island" (thans in New York) en het
Staten-eiland bij Argentinië werden rechtstreeks door de Staten-Generaal bestuurd.
De zeven hierboven genoemde Nederlanden (Gewesten) hadden
een grote mate van autonomie. Binnen die Nederlanden hadden de meeste steden ook nog een
grote mate van zelfbestuur. Het waren vaak stadstaatjes binnen gewestelijke staten, binnen
de Republiek.
Dat maakte het besturen van de Republiek niet altijd even
eenvoudig.
Bijzonder is dat (alleen) in het Gewest Zeeland nog een
apart soort stad bestond. De zogenaamde "Smalsteden". Een "Smalstad"
had wel stadsrechten, soms ook stadsmuren en was dus geen dorp, maar Smalsteden mochten
niet mee praten in de Staten van Zeeland te Middelburg.
Middelburg, Zierikzee, Vlissingen, Veere, Tholen en Goes
waren ten tijde van De Republiek de steden die in de Staten van Zeeland zitting hadden.
Arnemuiden, Brouwershaven, Domburg, Kortgene, Sint Maartensdijk en Westkapelle
waren Smalsteden.
De Staten der Zeven Verenigde Nederlanden werden dus door
de redelijk zelfstandige steden bestuurd (hoe groter en rijker de stad, hoe meer macht die
stad in feite had). Voor buitenlands beleid en defensie was de Staten Generaal van belang.
Binnen de Staten-Generaal werd volgens een heel bijzonder
democratisch systeem gewerkt. Een voorstel werd aangenomen als de meerderheid der Staten
vóór was. Dat is logisch, maar het gold alleen alleen als het Gewest Holland (en West
Friesland) zich bij die meerderheid bevond.
In feite had Holland het Veto recht. Als de
vertegenwoordigers van Holland ergens tegen waren gebeurde het niet, ook al waren alle
andere 6 gewesten er voor. Dat betekende echter niet dat Holland alleen een beslissing kon
nemen.
Holland kon dus samen met twee andere gewesten geen
beslissing doordrukken als de overige vier gewesten niet akkoord gingen.
Dit werkte nogal verlammend.
Ten tijde van de Gouden Eeuw waren er niet zoveel
problemen. Nadat het economisch allemaal wat slechter ging was deze staatsvorm zeer
lastig.
Eerst moesten de redelijk autonome steden van Holland het
onderling eens worden over een bepaald onderwerp.
Dat was vaak al lastig, want de steden waren vrijwel
allemaal handelssteden, die toch vooral voor de eigen belangen opkwamen.
In de Staten van Holland (en West Friesland) werden
voorstellen eerst voorbesproken. Daar moest overeenstemming worden bereikt tussen de
afzonderlijke steden.
Daarna kon een voorstel naar de Staten Generaal, waar
Holland dus de meerderheid van andere Gewesten achter zich moest zien te krijgen. Het
leverde lange vergaderingen op en heel vaak werd er uiteindelijk géén of te laat een
beslissing genomen. Dat was soms al een langdurig proces en dan moesten de overige Staten
nog overtuigd worden.
Een andere volgorde was trouwens vrijwel ondenkbaar. In
feite werden alle besluiten van de Staten-Generaal door Holland voorbereid.
De Raad(s)pensionaris van Holland was geen staatshoofd. De
stadhouders waren dat ook niet. De Stadhouders van het Gewest Holland (West Friesland,
Zeeland en Utrecht) waren wel aanvoerders der strijdkrachten.
Al met al is het een wonder dat De Republiek nog meer dan
een eeuw bestaan heeft. Vertegenwoordigers van andere landen gingen naar Den Haag voor
overleg. Buitenlandse handelaren gingen (vooral) naar Amsterdam, Dordrecht en Middelburg.
Toen De Republiek aan het eind van de 18e eeuw ophield te
bestaan was het ook gedaan met de macht van de afzonderlijke steden.
Op 19 januari 1795 wordt de Bataafse Republiek gesticht.
Schimmelpenninck wordt in feite de president van de Republiek. Zijn aanspreek titel is
echter Raad(s)pensionaris. Hij zetelt in Den Haag.
Na 1806 wordt de Republiek een Monarchie. Napoleon
Bonaparte is ontevreden over het bestuur van de Republiek en dwingt Schimmelpennick tot
aftreden. Lodewijk Napoleon (broer van de Franse Keizer) wordt Koning.
Hij zetelt ook in Den Haag. Den Haag ligt echter ver van de
rivieren, relatief ver van de zeehavens en er komen geen handelskaravanen. In feite ligt
de stad in een uithoek en Lodewijk Napoleon heeft dan ook het idee dat hij op een soort
"eiland" zit.
Van een voormalig paleis aan het Korte Voorhout maakt hij nog wel een schouwburg, hij sticht de
eerste Burgerrijschool van Nederland (achter het Lange Voorhout) en laat de Hofkapel afbreken (Binnenhof). Daarna laat hij Den Haag toch echt voor wat het is en
verhuisd naar het enorme stadhuis van Amsterdam. Dat wordt dan een Koninklijk Paleis.
Amsterdam wordt in dat jaar (1808) door deze koning, Lodewijk Napoleon, uitgeroepen tot
Hoofdstad van het Koninkrijk. In juli 1810 wordt Lodewijk Napoleon als Koning van de
voormalige Republiek opgevolgd door zijn zoon Lodewijk II. Napoleon Bonaparte besluit
echter datzelfde jaar nog om het grondgebied van de oude Republiek te annexeren.
In 1813 arriveert de zoon van Willem V (de laatste
Stadhouder van de Republiek) en Wilhelmina van Pruisen, op het strand van Scheveningen.
Deze prins prins, Willem Frederik van Oranje-Nassau
(1772-1843), roept zichzelf in 1815 uit tot Koning. Vanwege dat feit wordt een Nederlandse
koning of koningin dan ook *niet* gekroond, maar ingehuldigd. Dat gold voor deze prins,
die Koning Willem I genoemd werd, maar bijvoorbeeld ook voor Koningin Beatrix. De leuze
"Geen Woning, Geen Kroning" van de krakers (1980) sloeg dan ook absoluut nergens
op.
Omdat het voormalige stadhuis op de Amsterdamse Dam totaal
ongeschikt is voor bewoning en er in Den Haag wel paleizen te vinden zijn die, na enige
aanpassing, bewoonbaar zijn, wordt Den Haag weer de residentie. Omdat de Prins van Oranje
in feite een absoluut monarch is bevindt de regering zich vanaf dat moment ook weer in Den
Haag.
Omdat de Geallieerden in 1815 willen voorkomen dat het
Frankrijk van ná Waterloo nog een keer een machtige vijand wordt, worden het huidige
België en de voormalige Republiek samengevoegd. Engeland en Pruisen zijn er daarbij niet
op tegen dat de Prins van Oranje zichzelf tot Koning uitroept en dat hij Brussel en Den
Haag als regeringszetels kiest, maar het lijkt die twee grootmachten niet verstandig om
Amsterdam de titel van Hoofdstad weer af te nemen.
Het zou zo maar kunnen dat de Amsterdammers daar tegen in
opstand zouden komen en dat zou de jonge monarchie in vuur en vlam zetten.
Dat de vlam in 1830 te Brussel alsnog in de vlam slaat
veranderd niets meer aan die situatie. Den Haag wordt binnen het Koninkrijk der
Nederlanden de zetel van de Monarch en de regering.
Na 1948 is onstaat er (tot 1980) een andere situatie.
Amsterdam is Hoofdstad, Den Haag is Regeringsstad en Soest (Soestdijk) is de Residentie.
De titel Hoofdstad stelt in Nederland niet veel voor. Het
staatshoofd wordt er ingehuldigd en de huidige Koningin en toekomstige Koning zijn er ook
getrouwd.
Verder viert men er het grootste feest met Koninginnedag.
Het bestuur van het voormalige gewest West Friesland (Noord
Holland) zetelt echter in Haarlem en 's lands grootste haven bevindt zich in Rotterdam. De
nationale luchthaven Schiphol is een aparte gemeente (Haarlemmermeer).
Hoewel er niet veel ruchtbaarheid aan gegeven wordt krijgt
Europa op 1 januari aanstaande een eigen president. Daardoor wordt Nederland eigenlijk
weer een beetje een onderdeel van een Republiek. Na de verwerping van de Grondwet in een
Referendum is dat niet officieel het geval, maar stiekum.. is het toch zo !
Zelf ben ik er in 2099 al lang niet meer (schat ik zo in),
maar ik vermoed dat ook het Koninkrijk der Nederlanden en 'Hoofdstad Amsterdam' dan tot
het verleden behoren. Dat is dan een bijzonder deel van de geschiedenis geworden voor de
generaties die dan leven.
Net zo vreemd en onvoorstelbaar als de Republiek nu voor
ons is.
Als voorstander van de Monarchie vindt ik dat jammer, maar
de tijden veranderen (altijd). De wereld zal aan het eind van de 21e eeuw net zo veel
verschillen van de wereld van nu, als de wereld van 1908 verschilde van die van 1999.
