Hof-stad
19e eeuwse Hofjes [1]
- Het Arbeidershof(je)
- Vissershofjes te Scheveningen
- Militaire(n)-hofjes
- Hofjeswoningen medewerkers Koninklijkhuis

Liefdadigheids Hofjes

19e eeuwse Hofjes in Den Haag [1] (Zuid-West en Willemspark)
19e eeuwse Hofjes in Den Haag [2] (Archipelbuurt & Buurtschap 2005)
19e eeuwse Hofjes in Den Haag [3] (oud-West & Scheveningen)

Hofje van Wouw

Tuin der Hesperiden

Bijzondere Haagse tuinen

De 19e eeuwse Hofjes hebben veelal niets met 'liefdadigheid' te maken. Ze werden vaak gemaakt door projectontwikkelaren die veel wilden verdienen (aan huur) door veel kleine (slecht gebouwde) woningen te bouwen. In het midden van de 19e eeuw woonde een kwart van alle Hagenaars in een (arbeiders) Hofje, in totaal 40.000 mannen, vrouwen en kinderen.

Het leven in veel van de 19e eeuwse Hojfes was een ware hel. Vanwege de enorme woningnood in de steden was verhuizen echter geen optie.

De hofjes in Kortenbos (rondom het Westeinde) hadden een zeer slechte naam, ze waren vergelijkbaar met de beruchte Amsterdamse "Gangen".

Niet alle 19e eeuwse Hofjes van Den Haag waren echter slecht. Het Rusthof is een duidelijke uitzondering en bovendien werden er in Den Haag Hofjes gebouwd voor Onder-officieren. En in het Deli hofje en het Hofje dat we sinds 1940 'Artistenhof' noemen, woonden de mensen die voor het Koningshuis werkten (met hun families).

Deze laatste twee soorten -19e eeuwse- Hofjes onderscheiden zich van de Arbeidershofjes doordat ze ruimer zijn van opzet. De Hofjes voor de onder-officieren vinden we veelal in de Archipelbuurt. Dat was vlakbij de oude Alexander kazerne en de Caveleristen kazerne aan de Laan Copes van Cattenburg (gebombardeerd in 1943).

Bijzonder is Hofje de Mallemolen. Dit Hofje is aan het eind van de 18e eeuw gebouwd om de soldaten van Napoleon te kunnen huisvesten. Den Haag lag toen aan de Noordkant nog grotendeels binnen de Singelgrachten en de Mallemolen lag dus buiten de stad.

In Den Haag liggen ook nog steeds veel Hofjes in Scheveningen (meer dan 20). Daar woonden de vissers(families).

Veel arbeidershofjes in het centrum van Den Haag zijn ondertussen afgebroken. Omstreeks 1900 telde Den Haag, Scheveningen en Loosduinen samen meer dan 275 hofjes. Omstreeks 1975 waren daar 112 van over en nu, aan het begin van de 21e eeuw, zijn er nog ongeveer 100 in de stad. Hoewel ze allemaal even bijzonder zijn, zal ik er slechts enkelen op mijn pagina's laten zien. Veel van de Hofjes zijn tegenwoordig d.m.v. een deur of een hek afgesloten. Dat is het geval in de Bilderdijkstraat (2 Hofjes), in de 2e Riemerstraat en de Nieuwe Schoolstraat.  Ook bij Flora's Hofje is dat het geval. Het is (criminaliteit) logisch, maar wel jammer. Om een indruk te geven van de Hofjes heb ik er enkele gefotografeerd. Foto's geven nooit de werkelijke sfeer aan, maar wel een indruk van deze bijzondere plekken in de stad.

Het wonen in al deze Hofjes is tegenwoordig geen teken meer van armoede. De 'geslotenheid' en het exclusieve karakter maakt Hofjeswoningen zeer geliefd. Voor wie geïnteresseerd is : er staat er momenteel (eind augustus) één te koop aan de Denneweg.

Aan de Lange Beestenmarkt liggen vier hofjes, Twee Liefdadigheids Hofjes en daar vlakbij Flosa's hofje en een mooi Hofje zonder naam.
Flora's Hofje is nu ongeveer 200 jaar oud. In de jaren '70 van de 20e eeuw heeft "men" het Hofje bijna gesloopt. Vervolgens zijn er krakers gaan wonen en die hebben de sloop unnen voorkomen. Ze hebben de huizen grotendeels zelf opgeknapt, hoewel ze niet alle huisjes kunnen redden (sommige waren te vervallen om nog te restaureren). Ze zijn mooi opgeknapt.

Het Reiniershofje lag vlak naast Flora's Hofje. Dit Hofje heeft het niet gered. 99% was vóór 2001 al afgebroken (en vervangen door jaren '80  "nieuwbouw"), wat restte waren enkele laatste bouwvallen die in 2002 ook gesloopt zijn. Hiervoor in de plaats zijn nieuwe woningen gekomen.

Reiniershofje ('01)

Ook Om en Bij (gelegen aan de Singelgracht) is een Hofje. De huizen zijn van de straat afgescheiden door lage hekken. Er zijn hier vijf smalle tuinen met aan weerszijden huizen. Het Om en Bij is recentelijk opgeknapt. Over het Om en Bij heb ik een Hoofdstuk geschreven waar meer informatie te vinden is.

Het Hofje met de meest bijzondere naam van allemaal is Knip van Elven. Het is een klein straatje met huisjes die circa 1850 gebouwd zijn (vlak achter het voormalige Wagenplein).

Vml. Wagenplein

Na 1900 werden de woningen omgebouwd tot fabriekscomplex. Het was een Joodse Sigarenfabriek en op de bovenste etages waren kantoren. In de tweede wereldoorlog werd de fabriek gesloten en na de oorlog werden de gebouwen weer geschikt gemaakt voor bewoning. De huizen zijn ondertussen enkele malen opgeknapt en worden nog steeds bewoond. De naam "Wagenplein" is helaas niet meer in gebruik. De huisnummering van de Hofjeswoningen heeft nu met de nummering van de Wagenstraat te maken.

Informatie van de heer Eysbertse.

Ook het voormalige arbeidershofje aan de Van Hogendorpstraat is niet door poort(gebouw)en van de straat gescheiden. Toch is de 19e eeuwse Hof-structuur duidelijk te herkennen.

Vlakbij het Hooftshofje ligt het Spaansche Hof. Het Poortgebouw is nog in tact, evenals het gebouw dat ooit de ambtswoning van de Engelse Ambassadeur was. Voor de rest is de tuin omgeven door nieuwbouw. Ooit stond hier het stadskasteel van de Ridders van Assendelft. Kort na de 80-jarige oorlog bouwde men er de Spaanse ambassade en na 1850 werd het de Engelse Ambassade.
Achter de voormalige ambtswoning staat een grote Katholieke kerk. Hier worden nog steeds diensten gehouden. De kerk is te bereiken via het Westeinde. Wie onder de indrukwekkende poort door wandelt komt ook in een soort Hofje terecht. Naast de Kerk ligt een grote tuin die niet vrij toegankelijk is.

In de Trompstraat ligt het Artistenhof (1876). Koning Willem III heeft er voor gezord dat dit hofje werd gebouwd.
In het hof woonden medewerkers van de Nieuwe Koninklijke stallen (in 1876 in gebruik genomen).

Omstreeks 1950 was het hofje zo vervallen dat sloop dreigde. Het Artistenhof kon echter -mede dankzij de inspanningen van bewoners- worden gered. Drie andere Hofjes, waaronder het Schildershofje en Tromprust, die aan de Trompstraat stonden zijn echter wel gesloopt. Een reden was dat ze op een oude gedempte sloot stonden. De demping was niet goed uitgevoerd, waardoor de huisjes langzaam wegzakten.

Ik sprak in augustus 2001 met één van de bewoners van het Artistenhof. Hij woont nu (nog steeds) in zijn geboortehuis. In datzelfde huis zijn zijn grootouders in 1940 gaan wonen. Het Hofje was toen sterk vervallen. De bewoner noemde zijn grootouders "de eerste krakers van Den Haag". Het is mede dankzij hen dat het Artistenhof nu nog bestaat. De woningen zijn opgeknapt en kunnen weer enkele decennia mee.

Een ander Hofje waarvan de woningen zijn opgeknapt is het Christinalaantje. Dit Hofje (drie rijen huisjes) is omstreeks 1913 gebouwd. Oorspronkelijk zouden er vier rijen met huizen komen, maar toen men er in 1914 aan wilde beginnen was Europa in oorlog en gold in Nederland een bouwverbod.

Tussen 1912 en 1918 hadden de woningen één woonlaag. In 1918, na de eerste Wereldoorlog, is er een verdieping bovenop gebouwd. Sinds die tijd was er feitelijk niets meer aan het onderhoud gedaan. De Hofjeswoningen stonden aan het begin van de 21e eeuw op instorten, maar worden nu allemaal opgeknapt. Aan de buitenkant krijgen ze een mooie verflaag, waardoor ze er weer precies zo uitzien als in 1918.

Naast het Christinalaantje lag het Frederikhofje. Mij is verteld dat dit Hofje vroeger ook wel "Moordenaarshofje" werd genoemd. De Naam "Frederikhofje" heeft te maken met de Frederikkazerne die hier in de buurt gelegen heeft. Er waren eind 19e eeuw dus onder-officieren en hun gezinnen gehuisvest.

Of het aan de bijnaam heef gelegen weet ik niet (noch waar deze vandaan komt), maar het Frederikhofje is al heel lang geleden afgebroken (1933). De toegangspoort (inpandig) bestaat nog en geeft nu toegang tot een besloten speelterrein. De kinderen uit de buurt kunnen er onder toezicht en  zonder op verkeer te hoeven letten spelen.

In de Frederikstraat lagen vroeger veel Hofjes. Sommige daarvan waren zeer armoedig. Ze zijn ondertussen allemaal afgebroken.

Tegenover de poort van het voormalige Frederikhofje ligt het Hofje van de Lammerstichting. Het is in 1875 gebouwd. Dit is een prachtig mooi Hofje volgens klassiek concept. Twee rijen woningen met in het midden een   (in dit geval) smalle tuin. Om bij de huizen te komen moet je door een poort. De stichters van dit Hofje hebben ook het Hofje aan de Scheveningse Badhuisstraat laten bouwen.