Door Chris Schram

"De Hagenaar"

Amsterdam wordt ook wel Mokum genoemd. Dat komt van "Mokum Alef". Mokum is Jiddisch voor 'plaats'. Rotterdam was "Mokum Reis"

Utrecht heeft als tweede naam het Sticht [niet Jiddisch]

Den Haag is "Des Gravenhage" en wordt ook wel "Het Haagje" en "De Weduwe van Indië", "Hofstad" & "Residentie" genoemd.

Heel lang geleden, voor 1100,  zou de plaats "Up de Geest" genoemd zijn, als in 'Op de Geestgronden (hogere zandgronden) gelegen nederzetting'. Geest als straatnaam is gebleven in het oudste gedeelte van Den Haag (waar helaas vrijwel alleen 20e eeuwse nieuwbouw te vinden is), evenals de naam "Schuddegeest" van een 19e eeuws hofje.

De gemeente heet sinds een paar jaar officieel Den Haag.

Heel veel mailtjes uit het buitenland gaan altijd over dat "Den" van Den Haag.
Dat vinden ze uniek, maar Los Angelos en Le Havre hebben het, net als Den Bosch (Des Hertogenbosch), Den Briel (Brielle) en Des Gravenzande.

Al wordt  het woord "Des" in het Nederlands vaak vervangen door 's(-). Denk aan 's morgens, 's middags.. soms is het er nog..

Hotel 's Indes klinkt niet en het is ook nog "steen des aanstoots", "Des gewenst" en "Des noods", Dichter des Vaderlands... maar, we dwalen... , of toepasselijk bij dit onderwerp.. we drijven af..

---

Hagenezen horen bij "Den Haag" en "Hagenaars" horen bij 's-Gravenhage.. Dáárnaast dan heb je ook nog Scheveningers en de mensen uit Loosduinen (zoals ik) ..

Noem iemand uit Scheveningen geen Hagenaar of Hagenees. Zeg tegen een Hagenaar geen 'Hagenees', netzomin als je tegen een Hagenees 'Hagenaar' moet zeggen. Het is een bijzondere stad !

Nog bijzonderder is het wellicht dat er toch één type "Hagenaar" is, dat zowel bij Den Haag als 's Gravenhage hoort. Sterker nog.. een Hagenaar die geholpen heeft met de bouw van 19e eeuwse woonwijken waar nu nog (enkele) Hagenezen wonen èn wijken waar thans nog Hagenaars te vinden zijn.

De Schilderswijk, de Stationsbuurt, Zeeheldenkwartier, Archipelbuurt, Willemspark, Bezuidenhout, Benoordenhout : de 19e eeuwse huizen die daar nog staan zijn vaak gebouwd dankzij de hulp van de "Hagenaars".

Één van die "Hagenaars" is na vele jaren afwezigheid in januari 2006 (101 jaar oud) teruggekeerd naar onze stad. Het gaat hier om een speciaal soort schip.

Om de oude stad ligt "anno nu" nog steeds een ring van 17e en 18e eeuwse grachten, compleet met 14e en 19e eeuwse aftakkingen.

In het verleden waren de waterwegen immers de meest betrouwbare en meest gebruikte wegen.

Zeilschepen en trekschuiten voeren af en aan naar de steden en het bijzondere dorp Den Haag (dat zijn stadsrechten pas begin 19e eeuw definitief verwierf).

De schepen brachten passagiers en goederen. Een tocht Rotterdam - Den Haag met de trekschuit duurde ongeveer 8 uur en vanuit Amsterdam was je nog iets langer onderweg. Toch waren de trekschuitdiensten wel redelijk comfortabel en zouden volgens Historische bronnen in tijden van open water (zonder ijs) ook een betrouwbare dienstregeling hebben gehad.

Trek- ("Markt") en Pakschuiten op Amsterdam hadden hun Haagse thuishaven aan de Amsterdamse Veerkade, tussen de Bierstraat en het Spui lag de Rotterdamse Veerkade en schepen uit Delft en andere steden lagen aan het Spui.

Schepen met bier gingen naar de Zuid Singelsgracht. Het bier werd gelost bij de Bierkade, Wijn in de Wijnhaven, Turf bij de Turfmarkt (Turfgracht), Hout bij de Houtmarkt (eveneens aan de Turfgracht), Hooi bij de Hooikade (Groente en Fruit bij de Prinsegracht, evenals andere landbouwproducten, zoals Koren [Koorenhuis] en Boter [Boterwaag]) en zo voorts.

Omdat de bruggen die over de Singelgrachten lagen open konden, was het voor  schepen mogelijk om helemaal om Den Haag heen te varen.

De Singel- of Verdedigingsgracht werd daarom ook wel 'Ringvaart' genoemd.

De 19e eeuw was een eeuw van zeer ingrijpende veranderingen.
De trein kwam naar Den Haag toe en het vervoer van goederen en mensen over land werd langzaam... maar zeker.. steeds belangrijker.

Bovendien betekende de 'komst' van de trein en de opkomst van industrieën dat steden razendsnel begonnen te groeien.

Dat had als gevolg -in het pre-riolerings tijdperk- dat de grachten vies en vuil werden. In de steden klonk de roep om demping steeds luider.

Toch was scheepvaart nog steeds heel belangrijk. Vervoer over de weg betekende toch dat bruggen meer en meer werden aangepast. De oude ophaalbruggen werden allemaal vervangen door vaste bruggen.

(Eind 19e, begin 20e eeuw kwamen er nog wel enkele nieuwe ophaalbruggen bij, waarvan er nog een paar bestaan).

Vuil en stinkend water (en de Cholera die er mee in verband stond) betekende dempingen van binnengrachten, maar de groei van steden betekende tevens de roep om grote partijen bouwmateriaal.

Bouwmateriaal dat toch nog steeds voornamelijk over het water werd aangevoerd.

Den Haag kreeg eind 19e eeuw (net als de andere grote steden) nieuwe wijken en om die vol te bouwen met huizen waren bakstenen (staal en hout e.d.) nodig.

De bakstenen werden gebakken in fabrieken langs de grote rivieren en naar Den Haag en andere steden vervoerd met vrachtschepen.

Omdat Den Haag zijn ophaalbruggen verving door vaste exemplaren werden er schepen gebouwd die daar onder door konden.

Ieder schip dat onder de vaste Wagenbrug door kon, kon het Verversingskanaal, de Afzandingsvaart (Kon. Emmakade/ W. Pyrmontkade) en de omgeving van het Noordeinde bereiken.

De Wagenbrug had bepaalde afmetingen en er moest dus een bepaald soort vrachtschip ontworpen worden met eveneens bepaalde afmetingen.

Dat type vrachtschip noemen we dus "De Hagenaar", of "Wagenbrugger". Ze behoren tot de familie van de "Aak" en hebben een maximale lengte van 22 meter en een maximale hoogte van 2m40. Omdat de Wagenbrug niet erg breed was/is (4m20) was de maximale breedte 4m18. Dat wil zeggen, de schepen waren soms toch iets hoger en breder, maar de uitstekende delen (zoals de Zwaarden aan de zijkant van het schip) konden dan bij de Wagenbrug worden verwijderd.

Een "Hagenaar" kon toch nog 80 tot 100 ton vracht vervoeren.

Veel van deze schepen werden circa 10 jaargeleden gemaakt in de scheepswerven langs de grote rivieren. O.a die van Doodewaard en Westervoort. De Hagenaars waren oorspronkelijk zeilschepen, die een behoorlijke snelheid konden behalen. In de 20e eeuw werden de meesten gemotoriseerd.

Ze werden tussen 1880 en circa 1928 gemaakt. Na 1928 waren de meeste 19e eeuwse Haagse wijken volgebouwd, werd vrachtvervoer over land veel belangrijker en werd de wagenbrug, die in 1921 vernieuwd was en vervangen door een beweegbaar exemplaar, definitief een vaste brug met een doorvaart hoogte van circa 2m30. De Haagse Singelgrachten werden zelfs voor de "Hagenaars" praktisch onbereikbaar en ze verdwenen uit het ... 'straat'beeld.

Eind 19e eeuw waren er al nieuwe LAGE bruggen over de Noord Singelsgracht gelegd, omdat de nieuwe bewoners van Willemspark geen "Hagenaars" met vol met bouwmateriaal voorbij wilden zien komen.

Het werd rustig op het water en "de Hagenaar" werd in Den Haag eigenlijk vergeten. Er liggen er nog een paar in Amsterdam, in Rotterdam (Delfshaven) en Leiden, maar verder zijn er van dit type schip nu niet veel meer over. Ze verdwenen van het water en het aantal "Hagenaars" dat nog ècht kan varen is in feite op slechts twee handen te tellen.

Vandaar dat de Haagse Rondvaart,  De Ooievaart, erg blij is dat één van de laatst overgebleven "Hagenaars" in Friesland te koop werd aangeboden. Het schip is in 1905 gebouwd en was de laatste jaren in gebruik als woonschuit.

Eind 2005 is het naar Den Haag teruggevaren. De tocht was een barre, door sneeuwstormen en dikke mist geplaagd wist het toch het IJsselmeer over te steken en uiteindelijk Den Haag te bereiken.

Omdat ook de Spuibrug in de 20e eeuw vervangen is door een lager exemplaar moesten er nog wat aanpassingen worden verricht in de Laakhaven, maar vrijdag 13 januari 2006 is het schip (dan toch nog) naar de Zuid Singelhaven gevaren.

Daar heeft het een 'laatste'(?) rustplaats gevonden aan de Bierkade. Vlakbij de Wagenbrug.

Ze is weer thuis !

Vrijwilligers zullen het schip de komende jaren opknappen, zodat het uiteindelijk een museumschip zal zijn, waar we (de Ooievaart) Hagenaars, Hagenezen en bezoekers van de stad kunnen vertellen over de geschiedenis van de Haagse Grachten en De Hagenaar.

 

• Oude bruggen
• Wagenbrug
• Singelgracht
• Haagse grachten, historie
• Haagse grachten, beschreven