Door Chris Schram

 

Bijzondere Haagse
16e en 17e eeuwse
(woonhuis) gevels

Huis Graaf vanLeicester,
Robert Dudley (16e eeuw.)

Heilige Geesthofje

Stille Veerkade (anno 1602)

Jan Hendrikstraat

Herderinnestraat

Maliestraat

Gedempte Burgwal

Voldersgracht

Voldersgracht

Herderinnestraat
Anno 1641

Nieuwe Molstraat
Anno 1647

Herderinnestraat
Anno 1647

Grote delen van het dorp waren verwoest.

Den Haag had kort voor de opstand tegen Spanje toestemming gekregen om (stads)muren te bouwen en ook het benodigde geld was ingezameld, maar men koos er voor om daarmee de bouw van het Raadhuis te financieren (1564). 

Na 1580 was het gevaar voor Den Haag geweken. Den Haag werd het Regeringscentrum van de Republiek en er werd begonnen met de wederopbouw. Wederom werd er toestemming gegeven om een stadsmuur te bouwen en als Den Haag genoeg geld inzamelde, dan mocht het zelfs haar Stadsrechten kopen.

De stadsmuur kwam er niet, wel een Verdedigingsgracht.

De inwoners wisten het geld om de Stadsrechten te kopen bij elkaar te leggen, maar de som geld werd uiteindelijk geweigerd door de overige steden. Zij wilden Den Haag buiten het landsbestuur houden. Daarbij speelde ook een rol dat veel rijke en invloedrijke Hagenaars die in de omgeving van de Ridderzaal woonden al direct of indirect met 's lands Regering (of het Hof van Oranje) te maken hadden. Waarom zouden ze zich druk maken om Stadsrechten.

Den Haag had dus, tot 1806, officieel geen Stadsrechten, maar werd na 1600 in officiële stukken al regelmatig 'Stad' genoemd. Den Haag was ook meer stad dan dorp. Niet alleen qua omvang (eind 17e eeuw), maar ook omdat inwoners hier rechten en plichten hadden die overeenkwamen met die van Stedelingen. Hoewel er bijvoorbeeld in een dorp geen Bierbrouwerijen mochten staan, had Den Haag er toch een paar ('De Ooievaar' in de Brouwerijstraat en 'De Rode Leeuw' bij de Brouwersgracht).

Het was de tijd van de Renaissance en dat was te zien aan de huizen die gebouwd werden. Schuine lijnen worden vermeden in die bouwstijl en de schuine daken werden daarom zoveel mogelijk 'verstopt' achter bijzondere geveltoppen. Omstreeks 1600 bezaten vrijwel alle Haagse woonhuizen trapgevels. Na 1600, toen de wederopbouw grotendeels voltooid was, en er geld vrij kwam voor nieuwe experimenten, verschenen de eerste Klok- en Halsgevels in het straatbeeld. De Renaissance liep op het eind en het Classicisme kwam op in de Nederlanden, terwijl elders in Europa ook de Barokke bouwkunst populair werd.

De (Classicistische) Barok en het (Hollands) Classicisme werden gevolgd door de Franse Lodewijk (Louis)-stijlen.

De trapgevels begonnen langzaam, maar zeker, steeds zeldzamer te worden in Den Haag en vrijwel alle andere steden van Nederland.

In Amsterdam zijn nu nog maar iets meer dan 100 huizen met (16e & 17e eeuwse) trapgevels over. In Den Haag zijn dat er nog véél minder: Hier zijn nog maar een handjevol woningen met trapgevels over. Enkele daarvan staan in het Heilige Geesthofje (Paviljoensgracht).

Nieuwe Molstraat

Twee trapgevel woningen bevinden zich in de Herderinnestraat, één in de Nieuwe Molstraat en één, de allermooiste van de stad, aan het Lange Voorhout (Pagehuis).

Boekhorststraat
Verdwenen Trapgevel

De reden dat het aantal trapgevels hier zo klein is, is -onder andere- dat Den Haag tijdens de Renaissance veel kleiner was dan bijvoorbeeld Amsterdam. De Pest en de oorlog hadden er voor gezorgd dat er omstreeks 1580, nog ongeveer 1.000 ! mensen in Den Haag woonden. Amsterdam had toen véél meer inwoners.

Omstreeks 1620 was het aantal inwoners van Den Haag gegroeid, maar het aantal Amsterdammers was nog altijd 6x groter dan het aantal Hagenaars.

Er is in Den Haag derhalve een veel kleiner aantal huizen met trapgevels gebouwd. De mooiste gevels vond men 'rond' de Plaats, de Lange Vijverberg, het Lange Voorhout, de Bierkade en de Dunne Bierkade.

Het Korte Vijverberg, de Prinsegracht, de Nieuwe Uitleg en het Plein werden pas na 1630 aangelegd. Toen lieten de rijken echter geen woningen met trapgevels bouwen. Dat is goed te zien aan de Classicistische stadspaleizen die rond de Hofvijver zijn gebouwd (Vijverhof, Mauritshuis en St. Sebastiaansdoelen).

De Hagenaars die in de omgeving van de Ridderzaal woonden hadden bovendien geld genoeg om hun huizen na 1650 te laten aanpassen aan de mode van die tijd. Dus verdwenen er meer trapgevels dan elders in Nederland, waar de Gouden Eeuw toen voorbij was.

Spui

Lange Beestenmarkt

Spuistraat

Hof van Wouw, Classicisme

In de omgeving van het Spuihaven gebied en bij het Westeinde bleven tot in de 20e eeuw enkele bijzondere trapgevels bewaard.

Middelburg

Aan het eind van de 19e eeuw kwam de Neo-Renaissance opzetten. Er zijn toen in Nederland weer diverse huizen met trapgevels gebouwd.

Die trapgevels zijn echter anders dan bij de 17e eeuwse huizen.

Binnenkort maak ik een pagina met foto's van Haagse Neo-Renaissance huizen.

Op deze pagina staan foto's van de weinige 16e en 17e eeuwse woonhuizen die nog een bijzondere gevel bezitten en de gevel van het 16e eeuwse Raadhuis aan de Groenmarkt, met de mooiste Renaissance gevel van de stad. Het zijn bijna allemaal beschermde monumenten.

Helemaal onderaan deze pagina staan enkele voorbeelden van helaas gesloopte huizen.

Het Westeinde

Geest