Dat betekende echter niet dat het altijd
rustig was in Den Haag. De republiek was rijk en vele landen stuurden gezanten naar Den
Haag. Een soort ambassadeurs die geld en werkgelegenheid brachten naar het Dorp. Bovendien
was de stadhouder getrouwd met een Engelse Prinses. De dochter van Koning Karel I van
Engeland. Mede daardoor was het leven aan het Haagse Hof nog even uitbundig als ten tijde
van Frederik Hendrik.
Karel I werd echter op een bepaald moment
-na een conflict met het parlement- afgezet en vervolgens onthoofd. Engeland werd
vervolgens een Republiek die geregeerd werd door Cromwell. Deze Cromwell was niet
geliefd in de Nederlandse Republiek.
Prins Willem II wilde zelfs met een vloot
naar Engeland varen om de dood van zijn schoonvader te wreken. Hij had wel vaker van die
wilde plannen. Hij wilde in 1650 Amsterdam veroveren (!) na onenigheden met die stad. Het
is er mede oorzaak van geweest dat na de dood van Willem II er een tijdperk aanbrak zonder
Oranje staatsman (het feit dat de zoon van Willem II -Willem III- nog een peuter was, kwam
daarbij goed uit).
Zo kort na de oorlog met Spanje zagen de
Staten van Holland en de Staten Generaal een oorlog met Engeland niet echt zitten.
Wel werd aan vele politieke vluchtelingen
(monarchisten) uit Engeland een Politiek Asiel verleend.
De Nederlandse Republiek was machtig en
rijk. Engeland wilde derhalve wel een gezant naar het Regeringscentrum (en derhalve voor
veel Europeanen 'Hoofdstad') afvaardigen. Cromwell koos voor een Brabantse Jurist die al
enige tijd in Engeland woonde: Isaäc Doreslaer. Deze Brabander kwam in mei 1649 naar Den
Haag en verbleef in afwachting van vaste woonruimte in een Herberg ("De Zwaan")
op de Plaats. Hij heeft er slechts een paar avonden overnacht.
Het gerucht ging dat Doreslaer de beul was
geweest die (met kap op) de Engelse Koning had onthoofd.
Enkele dagen nadat hij zijn intrek genomen
had in de Herberg stormden 12 gewapende mannen de herberg in. Ze hadden zwaarden bij zich
en spraken Engels. Het waren waarschijnlijk Engelse Monarchisten die als vluchteling in
Nederland woonden. De gezant werd aan het zwaard geregen en overleed, evenals enkele van
zijn lijfwachten.
Herberg "De Zwaan" was het -in
1649 al bijna 6 eeuwen oude- eerste jachtslot van de Graven van Holland in onze stad. Het
gebouw is kort voor 1700 afgebroken.
Enkele maanden later zou de eerste (van
vier) Nederlands-Engelse Oorlogen uitbreken. De Engelsen voerden als één van de redenen
voor de eerste oorlogsverklaring aan dat de moord op Doreslaer nooit was (en is) opgelost.
De eerste twee Nederlands Engelse Oorlogen
werden door de Republiek der 7 verenigde Provinciën gewonnen. Het heeft toen niet
veel gescheeld of Londen was 'gevallen' en heel Engeland zou zijn veroverd. Dat zou voor
het eerst geweest zijn sinds 1066 (Willem de Veroveraar). De Nederlanders hadden echter
helemaal geen behoefte aan een veroverd Engeland. Er waren net 1 miljoen inwoners in de
Nederlandse Republiek en veel van die inwoners bevonden zich al overzee. De Nederlandse
vloot was oppermachtig, maar voor een bezettingsmacht was Nederland letterlijk te klein.
De schepen vernietigden de vloot van Engeland en trokken zich toen terug. De
Engelsen compleet overrompelt achter latend.
De Nederlanders zouden echter nog wel een
keer terugkomen. Daar kom ik verderop in dit hoofdstuk op terug. Na 1685 was het Mauritshuis lange tijd een 'Hotel van staat'.
Belangrijke buitenlandse gasten die op
Staatsbezoek kwamen in de Nederlanden werden er 3 dagen lang vermaakt alvorens ze hun
opwachting maakten bij de Staten-Generaal. Ze werden dan opgehaald door twee leden van de
Staten Generaal en maakten met koetsen een korte ere ronde door de stad via Plein, Lange Poten, Hofstraat en arriveerde dan voor de Spuipoort. De valbrug ging omlaag en de stoet passeerde de eerste
gracht (Hofsingel). Voorbij de Spuipoort lag nog een gracht en ook daar werd de ophaalbrug
neergelaten. De stoet passeerde de tweede poort en kwam dan op het Binnenhof.
Daar werd de gast met veel pracht en praal onthaald door de Regeringsleiders van de
Republiek. Stadhouders van Oranje, of (gedurende de stadhouderloze tijdperken),
Raadspensionarissen.
De Britse ambassadeur William Temple werd
in 1668 met 80 koetsen en 406 mensen opgehaald uit het Mauritshuis. Het was één van de
meest indrukwekkende optochten die Den Haag gezien heeft.
Het doel van de luxe ontvangst was de
buitenlandse gasten te laten zien hoe rijk en machtig de Republiek was. Het kon
echter niet altijd voorkomen dat er toch oorlogen uitbraken.
Tijdens de laatste twee oorlogen met
Engeland verloren we uiteindelijk Nieuw Amsterdam (nu New York). Hoewel die stad later
werd heroverd (en vervolgens Nieuw Oranje werd genoemd) was dat succes slechts van korte
duur. We kregen in ruil voor Nieuw Amsterdam (Oranje) echter wel een enorm stuk land in
Zuid-Amerika : Suriname.
De vierde oorlog met Engeland eindigde
(officieel) pas in de jaren '80 van de 20e (!) eeuw.
Toen werd de vrede getekend. Reden : men was het simpelweg vergeten!
Tijdens de rondleiding over een Engels Kanaal eiland kreeg een vakantie vierende
Nederlandse Politicus te horen dat de kanonnen op dat eiland nog steeds op 'scherp'
stonden. Ze stonden op de muren en waren op het Kanaal gericht. Niet vanwege de Duitse
dreiging van 40 jaar eerder, maar omdat de Nederlandse vloot nog altijd terug kon keren.
Dit was -natuurlijk- een toeristen praatje, maar toch is er 20 jaar geleden besloten om de
vrede toch maar te tekenen.
De Engelse Monarchie is uiteindelijk ook
hersteld. De zoon van de vermoorde Koning kwam op de troon te zitten.
Zijn Nederlandse zwager heeft dat niet meer
meegemaakt. Willem II sterft al in 1650, sommige bronnen noemen Polio als doodsoorzaak,
andere de Pokken.
Voor Amsterdam was de vroegtijdige dood een
redding, want Willem II stond op het punt om in 1650 met een leger naar die stad op te
trekken. De reden moet ik u verschuldigd blijven. Die heb ik op school nooit geleerd en op
het net heb ik wel informatie gevonden dat Willem dat inderdaad van plan was, maar niet
waarom. Wellicht was de Prins het niet eens met het feit dat de Amsterdamse
vloot op de Noordzee een oorlog begon met Zweden. Willem II stierf en Amsterdam bleef een
belegering bespaard.
De zoon van Willem II was nog te jong om de
rol van Stadhouder over te nemen. Hij wordt dan ook gepasseerd en vanaf dat moment wordt
de republiek bijna 22 jaar geregeerd door niet adellijke staatsmannen. De Nederlanden
waren nu een echte Republiek.
De beroemdste van de niet adellijke
bestuurders en ook degene die het langst geregeerd heeft was Johan de Witt. Hij betrok een
prachtig huis aan de Kneuterdijk, vlak bij
het Buitenhof
Hoewel de 80 jarige oorlog voorbij was, was
er geen sprake van vrede. Vrijwel onmiddellijk nadat de Spanjaarden en de Nederlanders de
vijandigheden hadden gestaakt braken er oorlogen uit tussen de Republiek enerzijds en
Engeland en Frankrijk anderzijds. Ook andere Europese (vooral Duitse) monarchieën
verklaarden met enige regelmaat de oorlog aan de Republiek.
Dit was natuurlijk desastreus voor de
economie van de Republiek. Bovendien had Engeland ook nog eens allerlei handels-beperkende
maatregelen getroffen, waar ook weer oorlogen door ontstonden. Één keer heeft de
Republiek de kans gehad om Engeland definitief op de knieën te krijgen. De Vloot lag op
de Theems en had Londen binnen kunnen varen. De reden heb ik enkele alinea's hierboven al
aangegeven.
Toen prins Willem III van Oranje ouder werd
kreeg hij regelmatig woorden met Johan de Witt. Het liefst had Johan de prins op een
zijspoor gezet, maar hij kon dat -vanwege de populariteit van de Oranjes en het feit dat
de economische neergang landelijk veel onvrede bracht- niet doen. Willem III kreeg zelfs
belangrijke functies aangeboden en accepteerde die ook.
De Oranjes zijn nooit echt weg geweest uit
Den Haag, maar kwamen nu weer helemaal in beeld. In 1672 (Rampjaar) ging er van alles mis.
Plotseling werd de Republiek door 4 landen aangevallen.
2 Duitse stadstaten, Frankrijk en Engeland
verklaarden de Republiek de oorlog.
Binnen de kortste keren staken de Fransen en Duitse legers de grenzen over. De
landlegers van de Republiek waren ernstig verwaarloosd en boden amper tegenstand. De vloot
wist beter tegenstand te bieden (tegen de Engelsen). Johan de Witt zag dat het niet goed
ging en hij hoorde de roep van het volk (om Oranje). Willem III werd legeraanvoerder en
kort daarna ook weer Stadhouder. Cornelis de Witt, de broer van Johan, verdween in de
gevangenis. Hij werd beschuldigd van verraad.
Kort daarvoor was er al een moordaanslag
gepleegd op Johan de Witt door jongeren. Johan werd vlakbij zijn huis aan de Kneuterdijk neergestoken. Hij overleefde de aanslag en de
hoofdverdachte werd kort daarna geëxecuteerd. De executie had volgens het groeiende
aantal tegenstanders van de Witt nooit mogen plaats vinden en de haat jegens De Witt nam
almaar toe.
Vervolgens begonnen er geruchten te
circuleren in Den Haag. Cornelis de Witt zou niet gestraft worden, maar verbannen. Hij zou
samen met zijn broer Johan vanuit de gevangenpoort een
staatsgreep voorbereiden en zo waren er nog wel meer -wildere- verhalen in de straten van
Den Haag.
Op een dag in de na-zomer werden de soldaten van het Staatse leger met een list het
Dorp uit gestuurd. Vijandige troepen zouden bij Rijswijk aangekomen zijn. De Gevangenpoort was nu onbewaakt. De soldaten die er stonden waren op
hand van de bevolking. Er ontstond een oploop voor de gevangenis en het volk wist er naar
binnen te dringen. Ze sleurden Johan de Witt en zijn broer Cornelis naar buiten en daar
werden de twee op beestachtige wijze vermoord. Diverse lichaamsdelen werden afgesneden en
aan de honden gevoerd. Met deze moord kwam een eind aan de eerste Stadhouderloze periode.
Willem III wist uiteindelijk de vijandige
legers allemaal te verjagen. De Engelse vloot had al enkele gevoelige tikken gekregen. De
Franse en de Duitse landlegers werden de grens over gejaagd.
Buitenhof 1691
In 1678 werd de Vrede van Nijmegen
getekend. Daarmee kwam er echter nog geen vrede op het Europese continent.
In 1688 breekt één van de eerste echt
grote Europese oorlogen uit. Het Katholieke Frankrijk bezet het Duitse Protestante
Vorstendom Palts en doet dat met zoveel geweld dat andere Europese landen besluiten om in
te grijpen. Allereerst de Duitse vorstendommen en daarnaast de Republiek, Engeland en
Luik. Deze alliantie weet Frankrijk echter niet eenvoudig te verslaan. Er volgt een lange
bloederige oorlog die pas eindigt in 1697.
Dan wordt de Vrede van Rijswijk gesloten.
Rijswijk lag (ligt) vlak bij Den Haag. In
1697 was het een klein dorp.
Een kerk, een paar landhuizen en verder heel veel weilanden. Er stond echter ook
een prachtig paleis dat Frederik Hendrik had laten bouwen.
Het huis ter Nieuwburg (of
"Nieuwburch"). Ik denk dat het één van de mooiste paleizen is geweest die ooit
in Nederland heeft gestaan. Prachtige tuinen, schitterende gebouwen. Grachten er omheen en
lage muren (compleet met een enkele toren).
Tijdens de vredesonderhandelingen werd
officieel besloten dat de Stadhouder Willem III zich tevens Koning van Engeland mocht
noemen. Een zeer unieke constructie. De zoon van Karel I, Karel II, was ondertussen al
overleden en diens zoon Jacobus II was door de legers van Willem III verjaagd.
Dit betekende ook dat Willem III vanaf dat
moment vaker in Londen was dan in Nederland.
Met Willem III en met huis ter Nieuwburg is
het eigenlijk slecht afgelopen.
Willem III viel tijdens een rit van zijn
paard en stierf aan zijn verwondingen. Dit was het begin van het tweede Stadhouderloze
tijdperk. Willem III had namelijk geen kinderen en dus brak een tweede periode aan zonder
Oranje. Dit betekende ook het einde van de link met Engeland. Daar kwam weer een andere
familie op de troon.
Huis ter Nieuwburg stond leeg en raakte in
verval. In de 18e eeuw is het afgebroken. Helaas, want het was een paleis dat -zoals
geschreven- in Nederland zijn gelijke niet kende.
Op de plaats waar het paleis heeft gestaan
werd in 1794 een gedenkteken neergezet. Dit monument staat er nu nog steeds.
