Sinds het midden van de 12e eeuw bezaten de
Graven van Holland al een eigen landhuis in Loosduinen. Loosduinen was een nederzetting
die zoals de naam al aangeeft op loze duinen was gebouwd. De Zee kwam hier al lang niet
meer. Er stond een klein kerkje en wat boerderijen.
Waar nu het Haagse plein 'De Plaats' te vinden is hadden de Graven ook een klein jachthuis.
Wonen deden ze daar niet, ze verbleven daar als ze op doorreis waren van Haarlem of Leiden
naar 's Gravenzande of Loosduinen.
Graaf Floris (Florus) IV kocht in november
1229 het (vervallen) landhuis van Diederik van Wassenaar en diens echtgenote (Vrouwe
Meiland van Wassenaar), dat bij een duinmeertje lag. Van dit landhuis is niets meer over.
Het meertje bestaat nog wel: het is de Hofvijver.
In die tijd konden bewoners van de Hoeve er
hun vers drinkwater uit halen. Het woud er omheen bood daarnaast
enige bescherming tegen aanvallen van buitenaf en bovendien kon de Graaf in dat woud
jagen.
Mensen die bij het landhuis wilden komen
moesten waarschijnlijk over smalle wegen reizen, want de meeste oude Romeinse wegen die
dit gebied ooit hadden doorkruist waren onder het stuivende duinzand verdwenen. Er was nog
wel een weg tussen Leiden en Delft en ook de Vliet (oud Romeins
kanaal) was nog bevaarbaar.
Een oud, dichtbegroeid bos
en een klein duinmeertje.
Kippen, paarden en een paar koeien. Een groot huis van hout, stallen, een hooiberg,
eenvoudige verdedigingswerken en verder helemaal niets.
Zo is het allemaal begonnen. Dat was Apud
Hagam (kortweg "Haga"): Een door aarde wallen en een houten balustrade
afgebakend privé terreintje van de Graaf, waar de lastige steden hem niet konden
vertellen wat hij moest doen en laten. Dat hier ooit het regeringscentrum van een machtige
Republiek zou liggen en veel later een moderne stad met (bijna) tramtunnel, DAT
heeft Floris IV zich natuurlijk nooit gerealiseerd. Dat was zijn plan ook helemaal niet.
Hij wilde helemaal geen nieuwe stad, hij wilde gewoon rust.
Het werd dan ook geen kasteel. Wel zullen
er steeds meerdere gebouwtjes rond de hoeve zijn gekomen. De paarden dienden immers
gestald te worden en de soldaten moesten ook slapen. Van een gewone hoeve was na de komst
van de Graaf dan ook al vrij snel geen sprake meer.
Hij liet de oude boerderij zelfs vervangen door een eenvoudig woonhuis van steen. De
aanwezigheid van Graaf en soldaten zal er toe geleid hebben dat ook boeren uit de buurt
hun huizen dichter bij de Hoeve gingen bouwen. De Graaf woonde dan wel niet permanent in
het landhuis. Hij liet het natuurlijk niet onbewaakt achter. Indien je in de buurt woonde,
voelde je je in ieder geval veilig(er). Bovendien kwamen er meer en meer edelen in de
buurt van het kasteel van de Graaf wonen. Er werden meer kastelen gebouwd, veel daarvan
ook omgeven door grachten en muren.
Floris IV heeft niet erg lang van zijn
nieuwe woning kunnen genieten.
Net als nu waren er in die tijd regelmatig
toernooien in Europa. Men speelde toen echter nog geen voetbal, men speelde liever
met het eigen leven: Riddertoernooien.
Twee ridders op een paard die razendsnel op elkaar afreden. Zij droegen een lange lans en
probeerden daarmee de tegenstander van het paard te stoten. Dit liep soms niet goed af.
In het jaar 1234 deed Floris IV mee met zo'n toernooi in Frankrijk en hij stierf er
letterlijk in het harnas.
Zijn zoon, Willem II, werd de nieuwe graaf
van Holland.
Zoals ik in de inleiding al geschreven heb,
waren de Graven en Hertogen van midden Europa ondergeschikt aan de Keizer. Na eeuwen van
oorlog was de macht van de Keizer in sommige gebieden meer symbolisch dan realistisch. In
steden als Gent en Brugge luisterde het stadsbestuur naar helemaal niemand meer en ook
enkele van de Hollandse Graven hadden in het verleden niet veel ontzag voor de Keizer
gehad.
Toch had de Keizer nog wel een zekere
status en kon hij goed rondkomen van de belastingsinkomsten vanuit het hele Rijk.
Keizer werd je niet (meer) door
erf-opvolging, maar sinds de laatste "Angel Saksische" Keizer (Karolingische
familie) kinderloos was overleden (circa 800) werden Keizers gekozen uit het midden van de
vele Graven en Hertogen.
De eerste was de beroemde Karel de Grote
(800) . In 1240 regeerde Keizer Frederik I. Het stond wel vast dat de volgende keizer weer
een Frederik zou worden, maar enkele machtige West Europese edelen, waaronder de Hertog
van Brabant, en de Aardsbisschop van Keulen zagen liever een ander op de troon. Legers
onder aanvoering van de Hollandse Graaf Willem II wisten in 1248 de aanhangers van
Frederik II in Aken te verslaan. Willem II werd toen direct tot Rooms koning gekroond. Hij
zou de nieuwe Keizer worden zodra de Frederik I overleed. Zijn benoeming was echter niet
onomstreden. Het duurde tot 1250, toen Frederik II zelf overleed, alvorens de Paus zijn
zegen gaf. Daarna duurde het nog tot 1252 alvorens alle West Europese vorsten instemden.
Willem II werd op zijn 21e een soort
"kroonprins" en in die tijd heette dat nog "(Rooms) Koning".
Willem II was nu Koning van het Heilige Roomse Rijk (een losse confederatie van diverse
Graafschappen, Bis-, Prins- en Hertogdommen) en vanzelfsprekend hoorde bij die belangrijke
functie een passend paleis.
Nu kon Willem kiezen voor één van de
bestaande steden om zijn paleis te bouwen, maar welke stad hij ook koos, het was nooit
goed. De tijd van de "machtige steden" van Holland, die deel namen aan de
regering, was nog niet aangebroken, maar lastig worden konden ze al wel. Indien hij voor
een bepaalde stad koos, zouden andere steden wellicht afgunstig zijn geworden.
Het was ook niet mogelijk om voor meerdere Hollandse steden te kiezen, want als
Keizer kreeg hij al in diverse andere "landen" een paleis. Het kon niet zo zijn
dat hij ook nog eens meerdere paleizen in Holland liet bouwen.
Trouwens, indien hij voor twee of drie
steden zou hebben gekozen zouden de andere steden zich hebben afgevraagd waarom zij geen
paleis kregen. Onderhandelen was ook al niet mogelijk, want een aanstaand Keizer hoorde
helemaal niet te onderhandelen, een (aanstaand) Keizer besloot! en dat gold zeker voor
Willem II
Willem II heeft toen inderdaad een
besluit genomen. Dit was de -voor Den Haag zéér belangrijke- beslissing om de
hoeve in Haga te verbouwen. Dat Haga precies tussen de plaatsen Dordrecht, Delft, Leiden
en Haarlem in lag kwam ook goed uit.
Dit moet voor heel veel gefronste
wenkbrauwen hebben gezorgd binnen en buiten het Graafschap. Een paleis midden in een bos,
dat was op zijn zachtst gezegd heel apart.
In het Holland van de steeds machtiger
wordende steden was het echter de beste keuze.
De Graaf had het geld van de stedelingen (belasting) nodig en diende de steden te vriend
te houden (het gebeurde meer dan eens dat een Stad overliep naar een ander Graafschap of
Hertogdom. De stedelingen wezen wellicht slechts even op het voorhoofd. Ze kregen in de
loop der jaren wel steeds meer ontzag voor de Graaf, want in 1253 versloeg hij de machtige
legers van Vlaanderen. Willem was nu een vorst met veel aanzien geworden in Europa. Zeker
toen de paus hem in dat jaar ook uitnodigde voor de kroning tot Keizer. Dat zou enkele
jaren later gebeuren. Zoiets vergde immers een lange voorbereiding (uitnodigingen waren
soms weken onderweg en een verstandig ridder liet zijn kasteel niet zomaar achter. Grote
kans immers dat hij bij terugkomst een gesloten poort en een andere kasteel heer aantrof)
en ook het reizen zelf zou maanden in beslag gaan nemen.
Men was al in 1248 begonnen met de bouw van
het nieuwe paleis te Den Haag. Het zou een gebouw worden dat niet leek op de andere
Hollandse kastelen uit die tijd.
Nu de hoeve van zijn vader vervangen werd
door een "Paleis" was er wel behoefte aan een nieuw Jachtslot. Dit kwam in
Haarlem te staan (1250). Het is nu onderdeel van het Haarlemse Stadhuis.
Als Willem II inderdaad tot Keizer zou zijn
gekroond, dan zou er ongetwijfeld ook een heel ander Den Haag omheen ontstaan zijn: een
Keizerlijke hoofdstad.
Het is moeilijk voor te stellen hoe Den
Haag er nu uit zou hebben gezien. U begrijpt het al, Willem II is nooit tot Keizer
gekroond.
Het was een tijd van oorlog en in 1255
bracht Willem II de West Friezen een gevoelige nederlaag toe. In 1256, enkele weken
voordat Willem II naar Rome af zou reizen om door de Paus zelf tot Keizer te worden
gekroond, besloot hij dat het niet onverstandig zou zijn om de West-Friezen definitief te
verslaan. Dat waren de oude vijanden die voorbij Alkmaar in de kop van (het huidige) Noord
Holland woonden.
West-Friezen en Hollanders, dat ging niet
samen. Om het iets ingewikkelder te maken dan het al is : tot 1100 werden Hollanders
"Friezen" genoemd, de naam Holland komt pas rond 1100 in gebruik, dat mag u
echter weer vergeten. Ik las ergens op het internet dat iemand de geschiedenis van Holland
saai vond, ik kan u verzekeren, niets is minder waar. Het is alleen vreselijk lastig om er
een samenhangend verhaal van te maken. De geschiedenis van Holland bestaat voor een groot
gedeelte uit veldslagen, intriges, moordpartijen en burgeroorlogen. In augustus 2000
probeer ik dat op het internet te zetten. Rond 1250 zongen minstrelen er over en die
maakten het allemaal waarschijnlijk nog veel dramatischer dan het al was.
Willem II kende de geschiedenis ongetwijfeld en hij heeft waarschijnlijk gedacht
dat de west-Friezen tijdens zijn afwezigheid (kroning in Rome) Holland binnen wilden
vallen. Hij verzamelde een enorm leger om zich heen en vertrok..
Hij vertrok om vervolgens nooit meer terug
te keren, want zoals zo vaak lijkt te gebeuren in de geschiedenis kwam het onverslaanbaar
geachte leger net als de spreekwoordelijke 'hoogmoed' ten val.
Sterker nog, Willem II zakte letterlijk
door het ijs. Hij reed voor zijn legers uit toen hij met paard en al door het ijs zakte.
Enkele West Friezen hoorden hem brullen en kwamen toegesneld. Ze zagen een ridder die
alleen nog met zijn hoofd boven het ijs uitstak en zonder te beseffen wie die ridder was
hakten ze het hoofd van de romp. Toen zagen ze pas wie ze hadden gedood en in paniek
besloten ze het lichaam en het hoofd te verstoppen. Toen het leger van Willem II zonder
aanvoerder terugkeerde in Haga begrepen ze daar dat er iets mis gegaan.
In Rome besloot men vervolgens een ander
tot Keizer uit te roepen (een Luxemburger) en er is daarna nooit meer een Hollandse Graaf
uitgekozen om Keizer te worden.
Willem had tijdens zijn leven enkele steden
stadsrechten gegeven Haarlem in 1245, Delft en 's-Gravezande in 1246 en Alkmaar in 1254.
Tevens heeft hij de Hoogheemraadschappen in het leven geroepen (die nog steeds bestaan).
Door deze daden heeft hij de basis gelegd voor het rijke, invloedrijke Holland van de
daarop volgende eeuwen.
In 1256 zag alles er echter nog niet zo
rooskleurig uit. In het donkere oeroude Hollandse bos stond een half afgebouwd paleis en
de zoon van Willem net 1,5 jaar oud en dus nog lang niet meerder jarig (dat werd je in die
tijd als je 12 werd!). De kans was heel groot dat het kasteel in de komende eeuwen zou
vervallen tot een ruïne om vervolgens te worden vergeten. Daarnaast zouden er wel eens
twisten kunnen ontstaan over de opvolging van Willem II.
De zoon van Willem II, Floris (Florus) V,
werd in 1256, als baby, al uitgeroepen tot de nieuwe graaf van Holland, maar regent was
Floris de Voogd. Na 1258 werd de tante van Floris V voogdes en in 1263 Otto II van
Gelre (nadat de legers van de voogdes waren weggevaagd)
Het duurde tot de het eind van de jaren '60
van die eeuw voor Floris daadwerkelijk zelf kon gaan regeren. Één van de eerste dingen
die hij deed was trouwen. Hij kreeg uit dit huwelijk negen kinderen en daarnaast verwekte
hij nog diverse kinderen bij andere meisjes.
Floris had al heel jong besloten dat hij de
dood van zijn vader zou wreken en het verstopte lichaam terug zou vinden. In 1272 leed
Floris een nederlaag tegen de West Friezen. In 1282 wist hij ze te verslaan vond hij
tevens het lichaam van Willem II daadwerkelijk terug. Hij bracht het stoffelijk overschot
terug naar Haga. Willem II werd daar echter niet begraven, dat gebeurde later in
Middelburg.
Floris V verkocht zijn rechten op de
Schotse Kroon Deze rechten had hij via zijn voorouders geërfd, maar Floris wilde het
paleis van zijn vader afbouwen en had derhalve geld nodig. Gezien de latere ontwikkelingen
in Schotland is dit achteraf gezien een verstandig besluit geweest. Het paleis in het bos
verviel dus niet tot een ruïne, maar werd afgebouwd. Het staat anno 2000 nog steeds trots
in de oude binnenstad van Den Haag. We noemen het nu de Ridderzaal.
In de tijd van Floris V heette het "Grote" of "Nieuwe Zaal". De
"Oude Zaal" bevindt zich achter de Ridderzaal (we noemen deze nu
"Rolzaal").
Floris was zo tevreden met zijn Paleis dat
hij er na 1275 permanent ging wonen.
Het reizen van stadskasteel naar stadskasteel kwam daarmee tot een einde. De
Stadhouder -plaatsvervanger van de Graaf- nam dit grotendeels over. Mensen die de Graaf
persoonlijk wilden spreken mochten zich vanaf toen gaan melden op het Paleis.
Nu de Graaf permanent in Den Haag woonde
(het heette toen nog steeds Haga (Latijn), of
"Die Haghe") begon er een klein dorpje in het bos te ontstaan (aan de
zuid-west kant van het Graaflijk Hof). Bomen verdwenen en daarvoor in de plaats kwamen
huisjes en "winkels". Men noemde dit dorpje Haag Ambacht. Veel stelde het nog
niet voor, maar toch was het inwoner- aantal al bijna 2x zo groot als aan het begin van de
13e eeuw. In 1200 woonden er wellicht krap 1200 mensen, rond 1300 waren het er al 2.000
(100 jaar later zouden het er 6.000 zijn). In 1280 kreeg Die Haghe een Parochiekerk van
hout. Vlak bij het dorp lag al een kerkje, de kerk van Eyk en Duinen (nu een Ruïne), maar
Floris was van mening dat het dorp zijn eigen parochiekerk moest krijgen en dus kwam deze
er. Recht voor het paleis, maar het terrein van het Paleis was wel afgesloten van het
Kerkterrein door een wal. Deze afsluiting heeft tot in de 20e eeuw bestaan. Men kon het
Buitenhof, lopend vanaf de Grote kerk, alleen bereiken door het steegje "De
Halstraat" (dat nog steeds bestaat). Voorname gasten moesten door de poort bij de
Plaats (later de Gevangenpoort). Minder voorname gasten konden
"achterom" lopen, door het steegje achterom, en
dan vervolgens gebruikmaken van de Poort bij het Spui (later de Spuipoort).
Achter het Paleis bevonden zich moestuinen
en daarachter lag nog steeds het oude bos.
Het land van de Graaf (inclusief moestuinen) en Haag Ambacht samen noemde men
Die Haghe. Die Haghe was veel kleiner dan Delft of Leiden, maar toch zullen de bestuurders
van die steden al wat nerveus geworden zijn van de ontwikkelingen in de duinen. In 1229
had alles nog erg onschuldig geleken, maar nu bouwden ook andere edelen stadskastelen in
Die Haghe, vlak naast het paleis. Het kleine dorpje begon na 1275 al erg veel op een
stadje te lijken. Dit was uniek in Holland en wellicht in de wereld. Steden ontstonden aan
rivieren of bij belangrijke wegen. Steden ontstonden niet zomaar in het bos.
Oude en Jonge steden zoals Dordrecht, Haarlem, Leiden
en Delft zouden daarom in de eeuwen die volgden
nooit instemmen met stadsrechten voor Die Haghe. Het dorp in het bos moest en zou dorp
blijven. Stadsrechten en dus muren voor dit vreemde plaatsje waren uit den boze.
Pas toen de macht van de steden gebroken
werd (door de Fransen) kreeg Die Haghe (of Den Haag zoals het toen al heette) de
stadsrechten.
Floris V heeft het einde van 13e eeuw niet
meer mee gemaakt.
Tegelijkertijd met Die Haghe ontstond aan de rivier de Amstel een nederzetting naast het
Kasteel van de Heren van Amstel. Dat lijkt zo op het eerste gezicht wellicht op de
situatie in het Haagse Bos, maar zo was het niet. De Amstel monde (en mondt) op die plaats
uit in de Zuiderzee (IJsselmeer) en het was dus een strategisch zeer belangrijke locatie.
Het gebied rond het kasteel van de Heren
van Amstel hoorde al eeuwen bij Utrecht en Utrecht werd geregeerd door een Bisschop. Aan
het eind van de 13e eeuw besloten de Gijsbrecht van Amstel dat hij liever zelfstandig
wilde worden. Tussen West-Friesland en Holland zou een nieuw staatje komen te liggen.
Floris V zag liever dat het gebied Hollands werd. Hij gaf de bevolking van het gebied
allerlei privileges in de hoop dat ze naar Holland zouden willen "over
stappen". Zo kregen de bewoners van het gebied het recht om door Hollandse wateren te
varen zonder tol te hoeven betalen.
Zijn strategie bleek te werken en
Amstelland kwam bij Holland. Ook Zeeland kwam in 1291 in handen van Floris V. Hij regeerde
nu als Graaf over vrijwel de gehele Noordzeekust.
Dat dit niet betekende dat hij onbezorgd
oud kon worden bleek in 1296. Gijsbrecht van Amstel zag zijn plannen gedwarsboomd om
onafhankelijk te worden en liet Floris V in dat jaar vermoorden. Hij had daarbij steun van
de Koning van Engeland, met wie Floris een slechte verstandhouding had gekregen en de heer
van Velzen en de heer van Woerden. Veel beter werden de heren van Amstel, Velzen en
Woerden er niet van. De heer van Velzen had Floris vermoord toen de bevolking hem wilde
bevrijden. Hij werd daarop zelf ook omgebracht door de woedende menigte. De heren van
Amstel en Woerden raakten al hun bezitting en kwijt en leefden vervolgens tot aan hun dood
in armoede en ballingschap.
Vervolgens viel Amstelland in handen van de
Bisschop van Utrecht. Een zelfstandig Amsterdam is er daarom nooit gekomen, al heeft het
er vier eeuwen later wel even op geleken.
Floris oudste zoon, Jan, werd op 13 jarige
leeftijd Graaf van Holland. Graaf Jan I trouwde als tiener met Elisabeth, dochter van de
Engelse Koning Edward I.
Jan I was eigenlijk heel slecht voorbereid
op het Graafschap. Hij was opgevoed in Engeland en kende Holland en de politieke situatie
daar niet. Hoewel men in die tijd op 12 jarige leeftijd meerderjarig was, bleek deze jonge
Graaf nog niet klaar te zijn voor het grote werk. Hij aarzelde te veel en werd
overschaduwd door slechte raadsmannen. De steden zagen het gestuntel en de bestuurders van
Delft lieten één van die raadsmannen in 1299 in die stad vermoorden. Daarna dwongen ze
Jan I om de macht af te staan aan zijn achterneef Jan (II).
Jan I stemde hiermee in en stierf enkele weken later, hij was toen 15 jaar. We
herinneren ons Jan I vooral dankzij het lied "In Den Haag daar woont een
Graaf....".
Vanwege dat oude liedje heeft Jan I ook een standbeeld
gekregen op de Lange Vijverberg, tegenover het Binnenhof.
Met het aftreden van Jan I kwam een einde
aan een periode van 400 jaar waarin Graven van één familie (zonen en broers volgden een
Graaf op) geregeerd hadden. Alleen in 1204 was er heel even een andere Graaf aan de macht
geweest. Nu kwam er een andere tak van de familie aan de macht.
Jan II, die door de steden naar voren was geschoven was een achterneef van Graaf
jan I.
Jan II had veel meer ervaring dan zijn naamgenoot. Hij was al enige jaren Graaf van
het grote graafschap Henegouwen.
Hij kreeg daar nu in één keer de Graafschappen Zeeland en Holland bij. Voor
Holland en Die Haghe veranderde er niet direct verschrikkelijk veel, hoewel de Graven van
Henegouwen (Ook wel Graven van Avesnes genoemd) niet vaak in Die Haghe verbleven
en een toekomst als hoofdstad van een Keizerrijk definitief verkeken waren, want
Henegouwen stond op voet van oorlog met het machtige Vlaanderen en haar bondgenoten.
Keizer werd je niet door erf-opvolging, maar door stemming.
Dat Henegouwen en Holland nu (samen met Zeeland en West-Friesland) één graafschap
vormden beviel Vlaanderen allerminst.
De eerste
helft v/d 14e eeuw (1300-1356)
|
