Den Haag
Hoofdstad van Zuid Holland
Regeringsstad en Residentie

van Nederland

Door Chris Schram

 

Mauritishuis

English Deutsch

Alfabetische Index Nieuw op deze site Rondleidingen Rondvaarten Uitgaan in Den Haag Links
Herengracht

Het [oude] centrum

Gedempte grachten
(hieronder een "waterkaart" uit 1870, de waterwegen die al tussen 1800 en 1870 werden gedempt zijn rood gemaakt)

Den Haag circa 1870

Lutherse Burgwal

 

Amsterdamse Veerkade

Brouwergracht

 

Hoewel de situatie in Den Haag heel anders is dan in bijvoorbeeld Amsterdam, Dordrecht of Rotterdam (steden die aan een rivier gelegen zijn), is Den Haag toch een echte waterstad, ontstaan bij een kasteel dat aan een duinmeer lag en niet ver verwijderd van de zee. Al vanaf het begin van haar bestaan werd de stad doorsneden door sloten en afwateringskanalen. Rond het Binnenhof lagen (tot circa 1800) slotgrachten ter verdediging van het kasteel. Van deze (dubbele) grachtengordel is tegenwoordig nog slechts een paar meter over (tussen het torentje van de minister-president en het  Mauritshuis). De rest van de grachten is gedempt en ook de machtige muren, torens en poorten zijn grotendeels verdwenen. "Het torentje" van de Premier, is zo'n overgebleven restant van het kasteel complex. Het stamt uit de 15e eeuw (circa 1420), ook de Gevangenpoort heeft onderdeel uitgemaakt van de verdedigingswerken.

 

 

 

St. Antonis Burgwal
Spui
Fluwelenburgwal Lutherse Burgwal
Pavilljoensgracht Pavilljoensgracht
Pavilljoensgracht
Amsterdamse Veerkade  

 

Nassauplein (voorheen : Nassaukade)
 

Den Haag ligt dan wel vlak bij de zee, een zeehaven heeft het nooit gekregen. Zelfs Scheveningen heeft moeten wachten tot 1904. Scheveningse vissersboten werden tot die tijd op het strand getrokken door paarden en bleven daar liggen tot de bemanning weer aan het werk ging. Bij stormen zijn vaak grote delen van de vloot verloren gegaan.

Den Haag zelf bezat tijdens de 80 jarige oorlog geen verdedigingswerken.

Troepen van de Spanjaarden en Geuzen konden de stad zo binnenwandelen EN deden dat dan ook. Er waren geen muren en er was geen grachtenstelsel om de stad heen. De weinige poorten in de stad (meestal in / of tussen gebouwen) waren geen echte hindernis.

Geld dat onder burgers en bedrijven was ingezameld voor een stadsmuur werd door het Gemeentebestuur gebruikt voor de bouw van een stadhuis. Bomen die vervolgens door de wanhopige bevolking in het Haagse Bos gekapt waren voor de bouw van eenvoudige verdedigingswerken van hout werden geroofd door de Spanjaarden en door hen gebruikt tijdens het beleg van Leiden. (Het stuk Haagse Bos waar de bomen waren weggehaald heeft zich trouwens nooit meer hersteld. We kennen dit gebied thans als Malieveld).

Nog voor de oorlog goed en wel voorbij was, werd besloten om grachten om de hele stad heen te graven. Ook was men weer van plan om muren om de stad te bouwen, maar dit plan is nooit gerealiseerd omdat Delft tot tweemaal toe de plannen wist te blokkeren in de Staten van Holland.

 

De verdedingsgracht kwam er wel en ligt er nu nog steeds. In het begin van de 17e eeuw was ze duidelijk "op de groei" aangelegd. Flinke stukken grond binnen de grachten waren nog 'leeg'. Het duurde tot 1845 voordat men echt buiten de singelgracht ging bouwen (Willemspark).

De verdedigingsgracht heeft haar nut nooit kunnen bewijzen. Wel is er in 1672 even dreiging geweest van Franse troepen (Duinkerkers). Op de kades werden kanonnen gezet en de bruggen gingen open. De vijand wist Den Haag echter niet te bereiken.

De stad is daarna welliswaar nog wel door buitenlandse troepen bezet (Fransen en  Duitsers), maar dat was in de laatste 200 jaar, toen grachten al vrijwel geen verdedigingswaarde meer bezaten. De vele grachten binnen de verdedingsgrachten zijn tussen 1640 en 1910 stuk voor stuk gedempt. Er zijn nu nog maar een paar "binnengrachten" over (Hooigracht, Korte Nieuwe Uitleg (of Maliegracht), Gietkom en Smidswater).

De voornaamste reden voor demping was dat Den Haag niet aan een rivier ligt.

Het water stroomde niet goed door en er hing dan ook een constante stank over het Havengebied. Deze lucht zal ook in de rest van de stad te ruiken geweest zijn als de wind uit de 'verkeerde' hoek waaide.

Vreemd genoeg had men toen de laatste binnengrachten werden gedempt het afwateringssysteem net in orde, dankzij het graven van het Verversingskanaal (Suezkade / Conradkade).

"Hoe onverandwoordelijk de dempers te werk zijn gegaan. Zij hebben als beeldenstormers gehandeld, zij hebben de schendende hand aan het werk der voorouders geslagen, die met zulk innig gevoel voor welstand en voor lijnen hunne grachten hadden gegraven en aangelegd. Wat doen wij 'modernen' nu ? In onze waanwijsheid vernielen wij al het mooie, innige en bekorende onzer grachten en maken van de schilderachtige en oorspronkelijke buurten, gelijk ons land ze ook alleen bezit , kleurloze, smakeloze naaaping van buitenlandse wijken (..).

Was het voor de gezondheid der bewoners nodig, dat men die stinkende grachten eenvoudig gedempt en aldus het karakter van de stad voorgoed bedorven en verminkt heeft? Dat mag betwijfeld worden, want sedert het Verversingskanaal bestaat, dat toch in staat is het vervuilde water voort te stuwen naar zee, had ook dat euvel weggenomen kunnen worden".

Rijksbouwmeester Peters,
omstreeks 1904

Toen Peters zijn woede op papier zette en daarmee de mening van zovelen verkondigde was het rioleringsstelsel van Den Haag net klaar.

In het (overigens zeer fraaie) boek "Varen op Den Haag en Scheveningen" (2006) wordt dan ook ten onrechte gesuggereerd dat de demping nodig was vanwege de stank. Deze problemen waren verholpen, maar de ambtelijke molens draaiden en de plannen voor de demping werden niet teruggedraaid. Op deze dempingen volgde verloedering en verval. Prachtige stadsgezichten werden vernietigd.

De Haagse demping is net als alle Nederlandse dempingen zinloos geweest en erger nog. In feite niet meer terug te draaien !!! Alleen als Den Haag de komende 20 / 30 jaar ieder jaar 2 / 3 miljoen opzij zou leggen kunnen we misschien nog iets doen.

Aan het eind van de 20e eeuw drong in Nederland langzaam het besef door dat grachten wellicht niet meer van belang zijn voor verdediging of scheepsvaart, maar dat zij wel een bepaalde charme hebben. Huizen die aan het water staan stijgen (vooral in Amsterdam, maar ook in Den Haag) explosief in waarde. In Utrecht is in de jaren '90 van de 20e eeuw besloten om de gedeeltelijk gedempte singelgracht weer te heropenen. De werkzaamheden aan de Weerdsingel zijn gereed en de nieuwe zijarm is een groot succes. De rest van de Singel (Catarijnesingel) komt ook weer terug.

Ook in Amsterdam gaan steeds vaker stemmen op om gesloten grachten weer te openen. Tijdens Koninginnendag 2000 werden de grachten in Amsterdam voor het eerst gebruikt door de politie. De straten van de stad zijn tijdens de feestelijkheden zo druk (700.000 bezoekers in 2000), dat de politie er niet meer doorheen komt. Daarom werd besloten om boten in te zetten.

Ook in Den Haag is een grote groep mensen voorstander van het heropenen van grachten.

In december 2000 hebben zij echter eerst moeten toezien hoe -stilletjes- weer een stuk gracht (Herengracht/Bezuidenhoutseweg) gedempt werd. Heel erg jammer !!

Indien men de Grachten rond het Spui heropend- waarbij doorgaand autoverkeer zo veel mogelijk wordt geweerd of ondergronds gaat- ontstaat een gezellig woon/winkelgebied, waar mensen graag willen wonen en toeristen op af zullen komen. Het geld dat hiermee (uiteindelijk) zal worden verdient zal de stad veel meer opleveren dan alleen maar "lof". 

Prinsegracht
Amsterdamse Veerkade Amsterdamse Veerkade

De auto's die nu door de binnenstad rijden, zijn veelal op weg naar de wijken buiten de oude singelgrachten. Zij hebben in feite dan ook niets te zoeken in de binnenstad (lees : Spui/ Stille/Amsterdamse Veerkade / Paviljoensgracht / Prinsegracht).  Op de Veerkades en de Luth. Burgwal staan enkele malen per dag lange files. Indien de grachten hier worden heropend en doorgaand verkeer d.m.v. pollers (aan het eind van de straat) wordt geweerd ontstaan leefbare straten waar alleen bewoners (bestemmingsverkeer) en taxi's/hulpdiensten door heen rijden. Alle andere verkeer moet gewoon buiten het centrum blijven. In 2003 kwam een onafhankelijk onderzoeksbureau dat in opdracht van de Gemeente de situatie in de binnenstad bekeek tot dezelfde conclusie !

De Nieuwe Haven kan eigenlijk vandaag al open. Tussen de oude en nieuwe panden ligt nu immers alleen een armzalig grasveldje. Leg hier een jachthaventje aan, met café's en een hotel (aangepaste bouwstijl) en de stad is weer een uitgaansgebied rijker.

In 2003 heeft de gemeente Den Haag besloten het heropenen van de Brouwersgracht niet uit te voeren. Het verwijderen van de overkluizing Noordwal/Veenkade is wellicht het enige "waterproject" dat uitgevoerd gaat worden.

Een belangrijke factor blijven de kosten.  De economische tegenwind doet de gemeente kiezen voor de goedkoopste oplossingen.  Uiteindelijk zal blijken dat de stad daardoor in de toekomst alleen maar in zwaarder 'weer' terecht zal komen.

 

Nieuwe Haven, Wijnhaven

Kijk eens naar de foto hierboven, van de (rond 1845 al gedempte) Wijnhaven. Al die mooie panden zijn in de 20e eeuw gesloopt voor verkeer dat nu al weer wordt teruggedrongen!!

Met de demping van grachten begon de achteruitgang. Turfmarkt, Houtmarkt, Schedeldoekshaven, Ammunitiehaven, Kalvermarkt en Wijnhaven !!
Wat is er nog van over, wàt hebben ze er mee gedaan ?!

Van de oude panden van de Wijnhaven is er niet één meer over en toch bestaat de naam nog. Het is nu een tochtgat achter het Stadhuis.

Als toeristen er al foto's maken, dan moeten we hopen dat ze die niet thuis laten zien !!! want dan zal de bekijker van die foto's niet denken.. "Die stad wil ik ook eens bekijken. Daar wil ik graag overnachten en geld uitgeven !"

Er zullen mensen zijn die zeggen dat die panden "op" waren en dan denk ik: Dat kan wel zijn, maar ik ken oudere gebouwen in de binnenstad en die zijn na renovatie weer top in plaats van op !

Er zullen mensen zijn dat met de bouw van kantoren en ministeries nou eenmaal veel geld gemoeid was, maar dat is dan voor enkelingen. Het levert de stad zelf niets op. Alleen maar vekeersdrukte, kille straten, dode pleinen.

Je hoeft denk ik nu NIEMAND uit te leggen dat men de ministeries beter langs de Neherkade neer had kunnen zetten. Het Laakgebied als Regeringscentrum was veel verstandiger geweest dan het neerzetten van flatgebouwen in het oude centrum. Het had een perfecte oplossing kunnen zijn voor de bereikbaarheid, veiligheid en de leefbaarheid van de binnenstad. Dat dat in de jaren '70 nog niet kon is duidelijk, want toen was Laakhaven nog vol 'in bedrijf', maar bij de bouw van het Stadhuis aan het Spui had men daar aan moeten gaan denken. In plaats van al die kantoren, al die auto's, al die trams en bussen in de oude stad (die langzaam stikt) had men eens even naar de kaart moeten kijken en ..

Had, had.. als, als..

In de Rivierenbuurt wordt een mooi nieuw wijkje ontwikkeld en er zijn plannen voor het Plein achter de Bagijnstraat.

Kijk naar de panden op de foto hierboven : Het is baksteen, het zijn kleine glasplaten in hoge ramen en het gaat om fraai houtwerk rond de deuren.

Dat is alles, een mooie lijst onder het dak, Klassieke lantaarns en kinderkopjes. Ziet dit er uit alsof er 5 miljard aan uitgegeven moet worden om zo'n sfeer te creeeren ? EEEEEH. Nee, zo'n sfeer creeer je met weinig middelen op een heel klein stukje grond (en auto's er onder). Sfeer zit hem in de kleine details en met sfeer komen mensen en met die mensen komt sfeer.

Geen rare moderne lampen zoals op de Kneuterdijk en het oude stuk Spui.

spui
 

Stel hele hoge eisen voor hen die onze binnenstad willen bouwen !

Herbouw dit soort gebiedjes, ontdemp de grachten bij de Veerkades en de Paviljoensgracht . Brengt leven / leefbaarheid terug in de stad en je zult zien (het is net Simcity :) de tevredenheid stijgt ! Ook van de middenstand, want waar de binnenstad een welvarend, gezond kloppend hart is, daar profiteerd alles en iedereen.


Ook een typische "grachtenstad" als Amsterdam is niet ongeschonden door de vorige eeuw is heengekomen. Er zijn in Amsterdam tussen 1850 en 1950 70 (!), meest korte, grachten gedempt!! Het heeft  in de jaren '50 van de 20e eeuw niet veel gescheeld of alle Amsterdamse grachten zouden zijn verdwenen.. Nu, 50 jaar later vecht vooral D66 in Amsterdam hard voor de terugkeer van het water in enkele gedempte grachten. Voorlopig heeft men er voor gekozen voor de herbouw van een afgebroken 17e eeuwse toren. 

In Breda is in september 2000 wel besloten om de gedempte haven en grachten langs de Prinsenkade en de Markendaalseweg tussen 2005 en 2008 te heropenen. Op 16 september 2005 is men van start gegaan met de werkzaamheden.

De enthousiaste (!) informatie v/d Gemeente Breda : "Drommen toeristen en stad- en streekgenoten zullen straks naar de binnenstad komen. Ze zullen zich vergapen aan het water in de stad, nieuwe kades, winkeltjes, en cafeetjes aan het water en aan fraai vormgegeven wooncomplexen". Ongeveer gelijk met de start van de werkzaamheden in Breda heeft Utrecht besloten het water definitief in de Catarijne singel terug te brengen.

Andere plaatsen waar het water terugkomt en/of grachten weer bevaarbaar worden gemaakt zijn Zaandam, Sassenheim, Bussum, Drachten.

In Utrecht, Sneek, Den Bosch en Leeuwarden is men al ver gevorderd of klaar met (een gedeelte van) de werkzaamheden. Daar heeft het alleen maar voordelen opgeleverd voor de binnensteden. Het is er leefbaarder geworden. Bewoners, middenstanders en horeca zijn er alleen maar op vooruit gegaan.

De beste bewijzen waarom ontdemping belangrijk is vind men in Zierikzee en Middelburg. Daar is overduidelijk te zien hoe langs het nog bestaande water de oude huizen er prima bij staan. Vaak nog bewoond !! Maar zodra je bij de gedempte gedeeltes van de binnenhavens komt (enkele meters van de grens water / demping !!!) zie je de verloedering ! Wie wil weten waarom de grachten belangrijk zijn voor een binnenstad moet maar eens in die twee steden gaan kijken, omdat de grens zo duidelijk is.

Natuurlijk is één blik op de Veerkades in Den Haag en de Zuid Singelgracht die er vlak naast ligt ook voldoende. Kijk en vergelijk.

Op deze pagina vooral foto's van panden die aan gedempte grachten staan. Denk het water terug en besef dat de Binnenstad een nieuwe Gouden Eeuw wacht als het niet bij 'denken' blijft !

Dit is het moment om op te treden. Herstel de komende jaren enkele grachten van Den Haag al was het maar vanwege het punt van waterberging, als economische groei / welvaart, leefbaarheid en sfeer niet genoeg is.

Wat volgt is een opwaardering van die delen van de binnenstad. Dat levert voordelen op voor hen die er werken. Als het mooi is om te wandelen, dan wordt er gewandeld, dan laten de mensen de auto's wel staan in de parkeergarages.

Dan komen de mensen wel met de trein naar HS en CS. Watertaxi's vertrekken vanuit Laakhaven. trams rijden onder het Spui in plaats van er over heen.

Gemeente, doe wat Breda, Den Bosch en andere steden deden. Werk samen, vraag subsidie aan in Europa en maak er een prachtige stad van.

Nu goed investeren is later voor iedereen in en om het Centrum profiteren.

Amsterdamse Veerkade
Gedempte Gracht (Lange Gracht)

Kanalen naar zee